เล่มเก่าที่คิดถึง: กลับไปอ่านเรื่องเดิม แล้วพบตัวเราในวันใหม่

ถ้านึกถึงหนังสือเล่มหนึ่งได้ทันทีโดยไม่ต้องมองชั้นหนังสือ เล่มนั้นคือเรื่องอะไร?

บางคนอาจนึกถึงชื่อเรื่องก่อน บางคนจำสีปกได้แม่นกว่าเนื้อหา บางคนจำได้เพียงว่าตอนอ่านรู้สึกอยากให้วันหยุดยาวออกไปอีกหน่อย หนังสือที่คิดถึงจึงไม่จำเป็นต้องเป็นเล่มที่อ่านยากที่สุด ได้รับรางวัลมากที่สุด หรือเก็บรักษาไว้สวยที่สุด อาจเป็นแค่เล่มที่เคยอยู่ถูกที่ถูกเวลา แล้วทิ้งอะไรบางอย่างไว้กับเรา

ลองนึกถึงเย็นวันหนึ่งที่เก็บห้องแล้วเจอสันหนังสือคุ้นตา พอหยิบขึ้นมา ความคิดอาจสั้นนิดเดียวว่า “เออ ไม่ได้เจอกันนานเลยนะ” ทั้งที่หนังสือเล่มนั้นไม่ได้ไปไหน เราต่างหากที่เดินทางผ่านงาน ผ่านความรัก ผ่านการเปลี่ยนบ้าน และผ่านวันธรรมดามาอีกมากมาย

หัวข้อ เล่มเก่าที่คิดถึง จึงชวนเปิดหนังสือด้วยความอยากพบ มากกว่าความตั้งใจจะอ่านให้ครบ เราอาจจำตอนจบได้แล้ว แต่ยังไม่รู้ว่าตัวเองในวันนี้จะสะดุดใจตรงหน้าไหน

บ้านที่กลับไปได้ด้วยการเปิดอ่าน

ใน บ้านเล็กในทุ่งกว้าง ของลอร่า อิงกัลส์ ไวล์เดอร์ ครอบครัวอิงกัลส์เดินทางไปตั้งบ้านกลางทุ่งกว้าง เรื่องราวมีทั้งการเริ่มต้น ความไม่คุ้นเคย และการอยู่ร่วมกันของคนในครอบครัว ความหมายของบ้านจึงค่อย ๆ ปรากฏผ่านสิ่งที่ผู้คนทำให้กัน ไม่ได้อยู่ที่ผนังและหลังคาเพียงอย่างเดียว

เมื่อกลับมาอ่านในวันที่เราต้องดูแลบ้านของตัวเอง รายละเอียดเล็ก ๆ อาจมีน้ำหนักขึ้น ความเหน็ดเหนื่อยของผู้ใหญ่ การเตรียมอาหาร หรือความพยายามทำให้เด็ก ๆ รู้สึกปลอดภัย อาจเป็นสิ่งที่เมื่อก่อนอ่านผ่านไปเพื่อรอการผจญภัยต่อ แต่วันนี้กลับอยากอยู่กับมันนานขึ้น

บ้านเล็กริมห้วย พาครอบครัวเดียวกันไปพบชีวิตอีกช่วงหนึ่งริมลำธาร ส่วน เด็กชายชาวนา เล่าถึงวัยเด็กในครอบครัวชาวนาของอัลแมนโซ ทำให้การกลับไปหาชุดบ้านเล็กมีทั้งทางที่คุ้นเคยและทางที่เปลี่ยนตัวละครให้เราได้มองชีวิตประจำวันจากอีกด้าน

บ้านในหนังสือไม่ได้ต้องเหมือนบ้านของผู้อ่านจึงจะทำให้คิดถึงได้ บางครั้งเราชอบรายละเอียดที่ต่างจากชีวิตจริงมาก ๆ แต่กลับเข้าใจความอยากอยู่ใกล้คนที่รักได้โดยไม่ต้องแปล ความคิดถึงอาจเริ่มจากบ้านที่เราเคยมี หรือจากบ้านที่เคยฝันว่าอยากมีสักวัน

และความอบอุ่นก็ไม่จำเป็นต้องทำให้เรามองอดีตเป็นสีเดียว ทุกครั้งที่กลับไปอ่าน เรามีสิทธิ์พบทั้งสิ่งที่ยังรักและสิ่งที่อยากตั้งคำถาม การเห็นรอยต่อของยุคสมัยไม่ได้ทำให้บ้านในความทรงจำพังลง เพียงทำให้เรามองมันได้รอบด้านกว่าเดิม

บางเล่มเก็บคนที่เราคิดถึงไว้ในเรื่องราว

ความสุขของกะทิ ของงามพรรณ เวชชาชีวะ วางความรัก ความผูกพัน และความสูญเสียไว้ในชีวิตของเด็กหญิงคนหนึ่ง ความอ่อนโยนของเรื่องไม่ได้มาจากการหลีกเลี่ยงความเศร้า หากมาจากคนรอบตัวที่ช่วยประคับประคองกะทิให้เดินต่อได้

นี่ทำให้การอ่านซ้ำอาจมีอารมณ์ต่างกันตามช่วงชีวิต วันที่ยังไม่เคยพลัดพรากจากใคร เราอาจสนใจโลกเล็ก ๆ ของกะทิ แต่เมื่อเคยคิดถึงคนที่กลับมานั่งกินข้าวด้วยกันไม่ได้แล้ว เราอาจเข้าใจความสำคัญของการอยู่ข้างกันมากขึ้น แม้หนังสือจะไม่ได้อธิบายความรู้สึกของเราได้ทั้งหมดก็ตาม

หากอยากอยู่กับตัวละครเดิมอีกหน่อย ความสุขของกะทิ ตอน ตามหาพระจันทร์ พาไปพบชีวิตของกะทิหลังความสูญเสีย ขณะที่ ความสุขของกะทิ ตอน ในโลกใบเล็ก เปิดทางให้มองการเติบโตและการออกไปพบโลกกว้าง ทั้งสามเรื่องทำให้คำว่า “กลับไปหา” ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการวนอยู่ที่ฉากเดิม เรากลับไปพบคนที่คุ้นเคย แล้วดูว่าเขาเดินทางต่ออย่างไร

ความผูกพันในครอบครัวยังมีอีกน้ำเสียงใน เด็กชายมะลิวัลย์ ของประภัสสร เสวิกุล ซึ่งเล่าชีวิตของเด็กชายท่ามกลางความขัดสนและน้ำใจของคนรอบข้าง เมื่อนำมาอ่านใกล้กัน เราอาจเห็นว่าความอบอุ่นมีรูปแบบต่างกัน บางครั้งอยู่ในคำปลอบ บางครั้งอยู่ในความช่วยเหลือธรรมดาที่ทำให้คนหนึ่งผ่านวันยาก ๆ ไปได้

หนังสือเหล่านี้ชวนให้คิดถึงคนที่เคยทำเรื่องเล็ก ๆ ให้เรา คนที่รอรับ คนที่คอยถามว่าหิวไหม หรือคนที่ไม่พูดมากแต่ยังอยู่ใกล้ ความคิดถึงจึงอาจไม่ได้พาเราไปไกลนัก แค่พากลับมามองความใส่ใจซึ่งเคยเห็นเป็นเรื่องธรรมดา

อ่านเรื่องของเด็ก ด้วยความเข้าใจของผู้ใหญ่

ต้นส้มแสนรัก ของโจเซ่ วาสคอนเซลอส พาเราไปอยู่ใกล้โลกของเซเซ่ เด็กชายที่มีจินตนาการและมีต้นส้มเป็นเพื่อน เมื่อพูดถึงหนังสือที่คิดถึง ความซุกซนและโลกสมมติของเด็กอาจกลับมาก่อน แต่เมื่อเปิดอ่านใหม่ ความต้องการคนรับฟังและความเปราะบางในชีวิตของเขาก็อาจเด่นขึ้น

การอ่านเรื่องของเด็กตอนเป็นผู้ใหญ่มีจังหวะพิเศษ เราอาจยังเข้าใจเด็กที่อยากเล่น อยากเล่าเรื่อง และอยากให้ใครสักคนเห็นความสำคัญ ขณะเดียวกันก็เริ่มมองบทบาทของผู้ใหญ่รอบตัวเขาด้วย หนังสือเล่มเดิมจึงเปิดคำถามใหม่ได้ว่า เวลาพบเด็กที่ดูซนหรือเข้าใจยาก เรากำลังมองเห็นอะไร และยังมองไม่เห็นอะไรบ้าง

ผีเสื้อและดอกไม้ ของนิพพานฯ ทำให้เส้นทางนี้ขยายไปถึงชีวิตของฮูยัน เด็กที่ต้องทำงานท่ามกลางข้อจำกัดของครอบครัว เรื่องนี้ชวนกลับมามองวัยเยาว์โดยไม่สมมติว่าเด็กทุกคนมีเวลาเล่นหรือมีโอกาสเท่ากัน ความคิดถึงวันเก่าจึงอยู่ร่วมกับความเข้าใจเรื่องชีวิตที่ยากลำบากได้

หนังสือเก่าบางเล่มเคยเป็นเพื่อนในวัยเรียน บางเล่มมาถึงเราเมื่อโตแล้ว ทั้งสองแบบเป็น “เล่มที่คิดถึง” ได้เหมือนกัน เราไม่จำเป็นต้องมีความทรงจำร่วมกับคนอื่น ไม่ต้องเคยอ่านในวัยเดียวกัน และไม่ต้องอธิบายให้ได้ว่าเพราะอะไรเรื่องหนึ่งถึงอยู่ในใจนานกว่าอีกเรื่อง

อาจพอแล้วที่จะเปิดอ่านและพบว่า วันนี้เราอดทนกับตัวละครได้มากขึ้น หรือเจ็บใจกับสิ่งที่เคยอ่านผ่านมากขึ้น การเปลี่ยนความรู้สึกไม่ได้ทำให้การอ่านครั้งก่อนผิดไป มันบอกเพียงว่าเราได้พบโลกมาอีกหลายด้าน

ประตูสู่โลกจินตนาการยังเปิดอยู่

ใน ในสวนลับ ของฟรานเซส ฮอดจ์สัน เบอร์เนตต์ แมรีพบสวนที่ถูกปิดทิ้งไว้ และความสัมพันธ์ของเด็ก ๆ ค่อย ๆ เปลี่ยนไปพร้อมการดูแลสวน เสน่ห์ของเรื่องนี้อยู่ที่การค้นพบพื้นที่ซึ่งยังมีสิ่งให้ลงมือทำ ไม่ต้องรู้ทุกอย่างตั้งแต่วันแรก ก็เริ่มต้นจากความสงสัยเล็ก ๆ ได้

เมื่อคิดถึงเล่มเก่า เราเองอาจคล้ายคนยืนอยู่หน้าประตูสวน จำได้ว่าเคยมีอะไรอยู่ข้างใน แต่ไม่แน่ใจว่าจะรู้สึกเหมือนเดิมหรือเปล่า การเปิดอ่านสักบทจึงเป็นการลองเข้าไปดู โดยไม่ต้องสัญญาว่าจะอ่านจบหรือกลับมารักเท่าเดิม หนังสือยังเปิดโอกาสให้เราเลือกจังหวะของตัวเองได้

โลกจินตนาการมีทางเข้าอีกหลายแบบ ปีเตอร์แพน ของเจ เอ็ม แบร์รี พาเวนดีและเด็ก ๆ ออกจากลอนดอนไปสู่เนเวอร์แลนด์ ส่วน กำเนิดนาร์เนีย ของซี.เอส. ลูอิส พาเด็กสองคนข้ามโลกและไปพบต้นกำเนิดดินแดนนาร์เนีย เรื่องแรกชวนคิดถึงความตื่นเต้นของการผจญภัยในวัยเด็ก เรื่องหลังชวนกลับไปพบความประหลาดใจเมื่อโลกใหม่ค่อย ๆ ปรากฏต่อหน้า

สำหรับคนที่เคยฝากใจไว้กับฮอกวอตส์ แฮร์รี่ พอตเตอร์ กับศิลาอาถรรพ์ ของเจ.เค. โรว์ลิง เป็นทางกลับไปหาการรู้จักโลกเวทมนตร์และมิตรภาพครั้งแรกของแฮร์รี่ ขณะที่ แฮร์รี่ พอตเตอร์ กับถ้วยอัคนี พาเข้าสู่การแข่งขันประลองเวทและโลกที่มีอันตรายซับซ้อนขึ้น การอ่านสองช่วงนี้ใกล้กันทำให้เห็นว่าความคุ้นเคยกับสถานที่ไม่ได้ทำให้ทุกปีเหมือนเดิม ตัวละครเติบโต และความรู้สึกของผู้อ่านก็อาจเติบโตตาม

ไม่ต้องอ่านแฟนตาซีด้วยสายตาที่พยายามเชื่อทุกอย่างเหมือนตอนเด็กก็ได้ เรายังสนุกกับความมหัศจรรย์ พร้อมมองเห็นความกลัว ความกล้า หรือความอยากเป็นส่วนหนึ่งของที่ไหนสักแห่ง หนังสือไม่ได้กำหนดว่าเราต้องอายุเท่าไรจึงจะกลับเข้าไปได้

ความรักที่กลับมาอ่านแล้วไม่เหมือนเดิม

เจ้าชายน้อย ของอังตวน เดอ แซงเต็กซูเปรี มีทั้งดาวดวงเล็ก ดอกกุหลาบ และมิตรภาพกับสุนัขจิ้งจอก ภาพเหล่านี้อาจคุ้นตาจนเราคิดว่ารู้จักเรื่องดีแล้ว แต่ความผูกพันและความรับผิดชอบที่อยู่ในเรื่องยังเปิดให้กลับมาพิจารณาได้เสมอ

เมื่อเคยดูแลใคร เคยห่างจากใคร หรือเคยพบว่าความสัมพันธ์ต้องใช้เวลามากกว่าที่คิด ดอกกุหลาบอาจไม่ใช่แค่ดอกไม้ในนิทานอีกต่อไป นี่เป็นการตีความที่ผู้อ่านแต่ละคนอาจพบต่างกัน หนังสือไม่จำเป็นต้องให้คำตอบเดียวกันกับทุกวัย และเราไม่ต้องรีบเลือกประโยคสวย ๆ เพื่อแทนความรู้สึกทั้งหมด

ความรักอีกน้ำเสียงปรากฏใน ข้างหลังภาพ ของศรีบูรพา เรื่องของกีรติและนพพรชวนกลับไปมองสิ่งที่พูดออกมาและสิ่งที่เก็บไว้ในใจ การอ่านใหม่อาจทำให้เราอยากฟังความรู้สึกของตัวละครนานขึ้น ก่อนจะตัดสินว่าใครควรทำอย่างไร

ส่วน คู่กรรม เล่ม 1 ของทมยันตี เป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างโกโบริกับอังศุมาลินท่ามกลางสงคราม เล่มที่เชื่อมไว้เป็นนวนิยายเล่ม 1 จึงเหมาะกับการเริ่มกลับไปอ่าน ไม่ใช่ชุดครบเรื่อง ความผูกพันในเรื่องนี้ยังชวนให้มองว่าประวัติศาสตร์และสถานการณ์รอบตัวเข้ามามีส่วนในชีวิตส่วนตัวมากเพียงใด

หนังสือรักที่เคยทำให้ใจเต้นในวันหนึ่ง อาจทำให้เราเงียบลงในอีกวัน บางครั้งเราเข้าใจตัวละครที่เคยมองข้าม บางครั้งไม่เห็นด้วยกับคนที่เคยเอาใจช่วย ความคิดถึงไม่จำเป็นต้องรักษาความรู้สึกเดิมให้ครบทุกส่วน เรารักการอ่านครั้งเก่าได้ พร้อมกับมีความเห็นใหม่ในวันนี้

จดหมาย บันทึก และเวลาที่อยากเก็บไว้

จดหมาย / รัก / หนังสือ จากเกิร์นซีย์ ของแมรี แอนน์ แชฟเฟอร์และแอนนี แบร์โรวส์ เชื่อมผู้คนผ่านจดหมายและชมรมอ่านหนังสือบนเกาะเกิร์นซีย์ท่ามกลางความทรงจำจากสงคราม เรื่องนี้เหมาะกับการอ่านต่อเมื่อเราสนใจว่า หนังสือเล่มหนึ่งเดินทางจากชีวิตของคนหนึ่งไปมีความหมายกับอีกคนได้อย่างไร

เมื่อเลี้ยวมาหา บันทึกของแอนน์ แฟรงค์ เราได้พบเสียงของแอนน์เองผ่านการเขียนในช่วงหลบซ่อนจากการคุกคามของนาซี หนังสือเล่มนี้มีน้ำหนักต่างจากเรื่องแต่งที่ชวนย้อนวันวาน การกลับไปอ่านจึงควรให้พื้นที่กับชีวิตจริงของผู้เขียน และระลึกว่าประสบการณ์ในอดีตของผู้คนไม่ได้อบอุ่นหรือปลอดภัยเสมอไป

ส่วน โมโม่ ของมิฆาเอ็ล เอ็นเด้ มีเด็กหญิงที่ฟังคนอื่นอย่างใส่ใจและเหล่าชายสีเทาที่หมายเอาเวลาของผู้คน เรื่องนี้ทำให้คำถามเรื่องการกลับไปอ่านเล่มเก่ามาถึงชีวิตประจำวันของเราอย่างเรียบง่าย วันนี้เรายังมีเวลาสักนิดให้สิ่งที่อยากอยู่ด้วยไหม โดยไม่ต้องเปลี่ยนการอ่านให้เป็นอีกงานหนึ่งที่ต้องทำให้สำเร็จ

อาจเริ่มจากสิบนาที เปิดบทที่อยากอ่าน หรือชวนคนในบ้านคุยว่าเล่มไหนเคยอยู่บนชั้นของเขา เราไม่จำเป็นต้องอ่านทั้งหมดนี้ หนังสือยี่สิบเรื่องเป็นทางให้เลือกตามความคิดถึงของตัวเอง บางทางพาไปหาครอบครัว บางทางพาไปหาวัยเด็ก บางทางพาไปพบคำถามที่วันนี้เพิ่งเข้าใจ

ก่อนตามหาฉบับที่คุ้นเคย ลองดูหน้าปก ชื่อผู้แปล เลขเล่ม และสภาพของเล่มจริงให้ตรงใจด้วย ความทรงจำอาจอยู่กับสำนวนแปลหรือรูปเล่มหนึ่งโดยเฉพาะ แต่ถ้าหาฉบับเดิมไม่พบ การเริ่มต้นกับอีกฉบับก็อาจให้ประสบการณ์ใหม่ที่น่าสนใจ ไม่จำเป็นต้องแทนที่ความรักที่มีต่อเล่มเก่า

เมื่อปิดหนังสือ เราอาจยังไม่ได้จำรายละเอียดเพิ่มมากนัก แต่ได้รู้ว่าตัวเองคิดถึงอะไร บางคนคิดถึงคนที่เคยอ่านด้วย บางคนคิดถึงบ้าน บางคนเพียงคิดถึงเวลาที่สามารถจมอยู่กับเรื่องหนึ่งได้โดยไม่รีบไปไหน

และบางครั้ง เล่มเก่าที่คิดถึงก็ช่วยให้เรามองคนในวันนี้ได้อ่อนโยนขึ้นอีกนิด รวมถึงคนที่กำลังถือหนังสืออยู่ด้วย