ลอยกระทงมีมาตั้งแต่เมื่อไหร่? ย้อนรอยประวัติศาสตร์และความเชื่อที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

ลอยกระทงมีมาตั้งแต่เมื่อไหร่? แยกหลักฐานสุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสินทร์จากตำนานนางนพมาศ พร้อมสำรวจความเชื่อเรื่องสายน้ำและหนังสืออ่านต่อ

GetBookieGetBookie21/11/2569 06:55 · อ่าน 0 ครั้ง
ลอยกระทงมีมาตั้งแต่เมื่อไหร่? ย้อนรอยประวัติศาสตร์และความเชื่อที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

ลอยกระทงมีมาตั้งแต่เมื่อไหร่? ยังไม่มีหลักฐานที่ระบุปีเริ่มต้นได้แน่นอน สิ่งที่พอบอกได้คือ พิธีเกี่ยวกับน้ำและแสงไฟมีพัฒนาการหลายยุค ส่วนเรื่องนางนพมาศประดิษฐ์กระทงในสมัยสุโขทัยเป็นเรื่องที่ต้องอ่านควบคู่กับการตรวจสอบอายุของตัวบท จะสรุปว่ากระทงแบบที่เราลอยกันวันนี้เริ่มต้นในสุโขทัยเมื่อราว 700 ปีก่อนทันทีจึงยังไม่ได้

คำตอบอาจไม่กระชับเท่าเรื่องเล่าที่เราจำมาตั้งแต่เด็ก แต่กลับทำให้คืนวันเพ็ญน่าสนใจกว่าเดิม เพราะกระทงใบเล็กที่อยู่ในมือมีทั้งประวัติศาสตร์ วรรณกรรม ศาสนา และความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสายน้ำซ้อนกันอยู่

ลองนึกถึงเวลานั่งเลือกกลีบใบตองสักใบ เราอาจเคยถามว่าต้องพับอย่างไรให้สวย แต่ไม่ค่อยได้ถามว่า เหตุใดสิ่งที่พับอยู่นี้จึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของคืนเดือนสิบสอง คำถามหลังนี่เองที่จะพาเราย้อนจากกระทงในปัจจุบันไปหาหลักฐานทีละชั้น

ภาพวาดมือกำลังพับใบตองทำกระทง ประดับดอกดาวเรืองและกลีบบัว

ก่อนนับอายุลอยกระทง ต้องแยกสิ่งใดออกจากกัน

เมื่อพูดว่าประเพณีหนึ่ง “เก่าแก่” เราอาจกำลังพูดถึงคนละเรื่อง บางครั้งหมายถึงความเชื่อที่เคารพน้ำ บางครั้งหมายถึงพิธีลอยสิ่งของลงน้ำ และบางครั้งหมายถึงเทศกาลที่มีชื่อนางนพมาศ กระทงใบตอง และกิจกรรมอย่างที่เราคุ้นตา

สิ่งเหล่านี้เกี่ยวข้องกัน แต่ไม่จำเป็นต้องเกิดพร้อมกัน การพบว่าผู้คนในอดีตประกอบพิธีเกี่ยวกับน้ำ จึงยังไม่เท่ากับพบหลักฐานของงานลอยกระทงทุกองค์ประกอบในปัจจุบัน เช่นเดียวกับการพบคำว่าลอยโคม ก็ยังต้องถามต่อว่าโคมนั้นหน้าตาอย่างไร ใช้ในพิธีใด และใครเป็นผู้ร่วมพิธี

วิธีอ่านประวัติศาสตร์ที่ช่วยได้คือแยกสามชั้นไว้เสมอ ได้แก่ หลักฐานที่หลงเหลือ เรื่องที่หลักฐานเล่า และข้อเสนอที่เราใช้ตีความหลักฐานนั้น การแยกเช่นนี้ทำให้เราฟังตำนานอย่างเพลิดเพลินได้ โดยไม่เผลอเปลี่ยนตำนานให้กลายเป็นวันเดือนปีที่ยืนยันแล้ว

สมัยสุโขทัยมีลอยกระทงแล้วจริงหรือ

ภาพสุโขทัยกับแสงเทียนเป็นภาพที่ผูกกันแน่นมาก โดยเฉพาะเมื่อเห็นเงาเจดีย์สะท้อนบนผิวน้ำ แต่ข้อความที่มักยกมาอ้างจากจารึกพ่อขุนรามคำแหงกล่าวถึงการ “เผาเทียน เล่นไฟ” ไม่ได้ปรากฏชื่อ “ลอยกระทง” อย่างชัดเจน

ถ้อยคำนี้บอกถึงบรรยากาศกิจกรรมและความรื่นเริงได้ แต่ยังไม่เพียงพอจะยืนยันว่าเป็นการลอยกระทงใบตองในคืนเพ็ญแบบปัจจุบัน ความคล้ายของภาพงานกับสิ่งที่เราคุ้นเคยอาจชวนให้เชื่อมโยง ทว่าการเชื่อมโยงกับการพิสูจน์ว่าเป็นพิธีเดียวกันต้องใช้น้ำหนักหลักฐานต่างกัน

ในอีกด้านหนึ่ง การยังไม่มีหลักฐานยืนยันชัดเจนก็ไม่ใช่การพิสูจน์ว่าผู้คนสุโขทัยไม่เคยมีพิธีเกี่ยวกับน้ำเลย ขอบเขตของคำตอบควรหยุดตรงที่หลักฐานพาไปถึง ไม่ขยายไปเป็นข้อสรุปครอบคลุมทุกชุมชนหรือทุกช่วงเวลา

ภาพวาดโบราณสถานแบบสุโขทัยริมสระน้ำยามค่ำกับแสงประทีป

ภาพวาดจินตนาการประกอบบรรยากาศโบราณสถาน ไม่ใช่หลักฐานหรือภาพจำลองพิธีสมัยสุโขทัย

ส่วนงานลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ ณ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยที่เป็นที่รู้จักกันทุกวันนี้ กรมศิลปากรอธิบายถึงการจัดงานฟื้นฟูตั้งแต่ พ.ศ. 2520 จึงควรแยกประวัติของเทศกาลที่จัดขึ้นในยุคปัจจุบันออกจากคำถามว่าพิธีในอดีตมีรูปร่างอย่างไร งานร่วมสมัยสามารถสืบทอดแรงบันดาลใจจากอดีต พร้อมกับสร้างรูปแบบใหม่ให้ผู้คนมีส่วนร่วมได้ด้วย

นางนพมาศเป็นผู้ประดิษฐ์กระทงคนแรกหรือ

เรื่องนางนพมาศหรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์เล่าถึงหญิงผู้ประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวถวายพระร่วง เป็นฉากที่มีรายละเอียดงดงามและจดจำง่าย เราจึงมักรู้จักตัวละครนี้ก่อนจะรู้จักข้อถกเถียงเรื่องต้นฉบับเสียอีก

ปัญหาทางประวัติศาสตร์อยู่ตรงที่ ยุคที่เรื่องเล่าตั้งฉาก กับยุคที่ตัวบทถูกแต่งหรือเรียบเรียง อาจเป็นคนละยุคกัน คำอธิบายของกรมส่งเสริมวัฒนธรรมเชื่อมตัวบทนางนพมาศกับสมัยรัชกาลที่ 3 ขณะที่การศึกษาตัวบทก็มีประเด็นเรื่องภาษา การเรียบเรียง และลักษณะวรรณกรรมให้พิจารณา จึงไม่ควรใช้เรื่องนี้เป็นหลักฐานร่วมสมัยสุโขทัยโดยตรง

อีกมุมที่น่าสนใจคือ นางนพมาศไม่ได้มีความหมายเฉพาะตอนทำกระทง งานศึกษาด้านวรรณคดีของวารสารวรรณวิทัศน์วิเคราะห์เรื่องนี้ในฐานะวรรณกรรมคำสอน ทั้งความประพฤติ การวางตัว และการรับราชการ เมื่ออ่านด้วยสายตานี้ ตัวละครนางนพมาศจึงช่วยให้เข้าใจอุดมคติและวิธีสอนคนของผู้สร้างตัวบทด้วย

การยังยืนยันไม่ได้ว่าใครประดิษฐ์กระทงคนแรก ไม่ได้ทำให้เรื่องเล่าหมดคุณค่า เรื่องหนึ่งอาจสำคัญต่อความทรงจำและศิลปวัฒนธรรม โดยไม่จำเป็นต้องเป็นรายงานเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตรงตามทุกถ้อยคำ

ภาพวาดหนังสือเก่าและแว่นขยาย สื่อการตรวจสอบตำนานกับหลักฐาน

จากลอยโคมสมัยอยุธยา สู่หลักฐานต้นรัตนโกสินทร์

เมื่อขยับออกจากเรื่องของผู้ประดิษฐ์คนแรก เราจะพบคำเกี่ยวกับพิธีในเอกสารเก่า เช่น จองเปรียง ชักโคม และลอยโคม กฎมณเทียรบาลที่กล่าวถึงราชสำนักอยุธยาเป็นหลักฐานสำคัญชุดหนึ่งสำหรับศึกษาพิธีเหล่านี้ แต่ถ้อยคำแต่ละคำต้องอ่านในบริบทเดิม ไม่ใช่แทนด้วยคำว่าลอยกระทงแล้วถือว่ารูปแบบเหมือนกันทั้งหมด

ครั้นมาถึงต้นรัตนโกสินทร์ ภาพของกระทงและคำเรียกที่ใกล้กับปัจจุบันชัดขึ้น พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติชี้ถึงหลักฐานในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 และเรื่องนางนพมาศ ช่วงนี้จึงเป็นหมุดหมายสำคัญของการศึกษาประเพณีที่เรารู้จัก มากกว่าจะเป็นเหตุให้ระบุปีเกิดของพิธีทั้งหมดได้เพียงปีเดียว

ส่วนในพระราชนิพนธ์ พระราชพิธีสิบสองเดือน รัชกาลที่ 5 มีทั้งการพิจารณาข้อความเก่าเกี่ยวกับจองเปรียงและการกล่าวถึงความรื่นเริงของผู้คนในการลอยพระประทีป การอ่านจึงทำให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างราชประเพณีกับกิจกรรมของคนทั่วไป โดยยังต้องระวังไม่ใช้มุมมองจากเอกสารชิ้นเดียวแทนชีวิตของทุกพื้นที่

หากเรียงเป็นเส้นเวลาสั้น ๆ เราจะได้ภาพดังนี้

  • สุโขทัย: พบข้อความเผาเทียนเล่นไฟ แต่ยังใช้ยืนยันลอยกระทงแบบปัจจุบันโดยตรงไม่ได้
  • อยุธยา: มีหลักฐานพิธีเกี่ยวกับโคมและแสงไฟในราชสำนัก ต้องพิจารณารูปแบบและความหมายเป็นรายกรณี
  • ต้นรัตนโกสินทร์: พบหลักฐานเรื่องกระทงและตัวบทนางนพมาศที่ช่วยอธิบายพัฒนาการได้ชัดขึ้น
  • ยุคปัจจุบัน: เทศกาลมีรูปแบบกิจกรรมและอัตลักษณ์ของท้องถิ่น ซึ่งไม่จำเป็นต้องเหมือนกันทุกแห่ง

เส้นเวลานี้ช่วยจัดสิ่งที่รู้ให้เป็นระเบียบ แต่ช่องว่างระหว่างหมุดหมายก็ยังมีอยู่ และเป็นพื้นที่ที่การค้นคว้าใหม่อาจทำให้ความเข้าใจเปลี่ยนไปได้

ภาพวาดศาลาริมน้ำและโคมแขวนในยามพลบค่ำ

ภาพวาดจินตนาการสื่อความสัมพันธ์ของแสงไฟกับสายน้ำ ไม่ได้จำลองพระราชพิธีใดโดยเฉพาะ

ทำไมต้องขอขมาพระแม่คงคา และลอยเคราะห์

ในโลกของความเชื่อ กระทงใบเดียวอาจมีความหมายหลายอย่าง คติขอขมาพระแม่คงคาเชื่อมกับการระลึกถึงคุณของน้ำที่คนใช้ในชีวิตประจำวัน ขณะที่คติทางพุทธศาสนาบางสายอธิบายการลอยประทีปว่าเป็นการบูชารอยพระพุทธบาทริมแม่น้ำนัมมทา

ยังมีความเชื่อเรื่องการลอยทุกข์ ลอยโศก หรือสะเดาะเคราะห์ บางท้องถิ่นจึงใส่เส้นผมหรือเล็บลงในกระทงด้วย คำอธิบายเหล่านี้ควรเข้าใจในฐานะคติที่มอบความหมายให้การกระทำ ไม่ใช่หลักฐานว่าความทุกข์หรือเคราะห์ร้ายจะหายไปตามวัตถุที่ลอยน้ำ

สิ่งที่น่าคิดคือ ความหมายแต่ละสายไม่จำเป็นต้องเรียงต่อกันเป็นเรื่องกำเนิดเดียว หรือมีคนหนึ่งคิดเสร็จครบชุดตั้งแต่ต้น คนในต่างชุมชนอาจรับ เปลี่ยน และตีความพิธีให้เข้ากับสิ่งที่ตนเคารพได้ การถามเจ้าของประเพณีว่าเขาลอยเพื่ออะไรจึงสำคัญพอ ๆ กับการอ่านคำอธิบายจากส่วนกลาง

ความหลากหลายยังปรากฏในรูปแบบ กระทงสายของตากใช้กะลามะพร้าวเรียงแสงไปตามน้ำ ส่วนยี่เป็งของล้านนามีบริบทปฏิทินและคติบูชาของตนเอง สำหรับไหลเรือไฟซึ่งมักถูกนำมาเปรียบเทียบกันนั้น โดยทั่วไปผูกกับช่วงออกพรรษาเดือนสิบเอ็ด จึงไม่ควรรวมให้เป็นงานเดียวกันในวันเพ็ญเดือนสิบสองทั้งหมด เพียงเพราะมีน้ำกับแสงไฟเหมือนกัน

อยากอ่านประวัติลอยกระทงต่อ เริ่มจากหนังสือเล่มไหนดี

หนังสือสองเล่มนี้เหมาะกับคำถามต่างขั้นกัน เล่มแรกช่วยให้ถอยออกมามองเรื่องที่เคยเชื่อ ส่วนเล่มที่สองชวนเข้าใกล้ภาษาและการอธิบายพิธีจากเอกสารเก่า เมื่ออ่านคู่กัน เราจะเห็นทั้งข้อถกเถียงและวัสดุที่ใช้สร้างข้อถกเถียงนั้น

ไม่มีนางนพมาศ ไม่มีลอยกระทง สมัยสุโขทัย

ไม่มีนางนพมาศ ไม่มีลอยกระทง สมัยสุโขทัย มีสุจิตต์ วงษ์เทศ เป็นบรรณาธิการ สำนักพิมพ์มติชน เหมาะกับผู้อ่านที่ติดใจคำถามเรื่องนางนพมาศและหลักฐานสมัยสุโขทัย ข้อมูลบรรณานุกรมระบุว่าหนังสือรวมตัวบทเรื่องนางนพมาศและบทวิเคราะห์ จึงมีประโยชน์สำหรับอ่านเรื่องเล่าควบคู่กับการตั้งคำถามต่อตัวบท

ภาพเล่มจริง ไม่มีนางนพมาศ ไม่มีลอยกระทง สมัยสุโขทัย สุจิตต์ วงษ์เทศ บรรณาธิการ

ชื่อหนังสือมีน้ำเสียงชัดเจน แต่ผู้อ่านไม่จำเป็นต้องรับข้อสรุปเพียงเพราะชื่อเล่มชวนเชื่อ สิ่งที่น่าลองคือจดคำถามไว้ข้างหน้าแต่ละบทว่า ผู้เขียนใช้หลักฐานอะไร และหลักฐานนั้นตอบเรื่องใดได้ถึงระดับไหน วิธีนี้ทำให้หนังสือเป็นพื้นที่ฝึกอ่านประวัติศาสตร์ มากกว่าจะเป็นประโยคใหม่ไว้ท่องแทนประโยคเดิม

พระราชพิธีสิบสองเดือน

พระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เหมาะกับคนที่อยากอ่านคำอธิบายเรื่องจองเปรียงและลอยพระประทีปในบริบทของพระราชพิธี เนื้อหามีการพิจารณากฎมณเทียรบาลและเรื่องเล่าเก่า จึงช่วยให้เห็นว่าการอธิบายประเพณีเองก็มีขั้นตอนของการตีความ

ภาพเล่มจริง พระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 5

ภาษาของหนังสืออาจต้องค่อย ๆ อ่าน ไม่จำเป็นต้องเริ่มตั้งแต่หน้าแรกจนจบในคราวเดียว ลองเลือกตอนเดือนสิบสอง แล้วจดคำที่ไม่คุ้นอย่าง “จองเปรียง” หรือ “ลอยโคม” ไว้ก่อน การยังไม่รีบแปลคำเก่าเป็นภาพที่คุ้นตา จะช่วยให้เราเปิดรับรายละเอียดที่ต่างจากงานเทศกาลในปัจจุบันได้มากขึ้น

สำหรับคนที่อยากอ่านมุมของหนังสือกับความทรงจำเพิ่มเติม มีบทความ จากหน้าหนังสือสู่คืนวันเพ็ญ เรารู้จักลอยกระทงผ่านเรื่องเล่าแบบไหน? เป็นเส้นทางอ่านต่อจากคำถามเรื่องอายุของประเพณีไปสู่คำถามว่า เราจดจำประเพณีผ่านเรื่องอะไรบ้าง

ภาพวาดครอบครัวร่วมลอยกระทงใบเดียวในคืนพระจันทร์เต็มดวง

เมื่อรู้ที่มาแล้ว คืนลอยกระทงอาจมีความหมายเพิ่มขึ้น

คำถามว่าลอยกระทงมีมาตั้งแต่เมื่อไหร่จึงพาเราไปไกลกว่าการเลือกปีหนึ่งปี หลักฐานแต่ละยุคทำให้เห็นว่ารูปแบบ คำเรียก และความเชื่อมีประวัติของตนเอง เรารู้บางส่วนชัดขึ้น ขณะที่บางส่วนยังต้องเปิดพื้นที่ให้ศึกษา

ปีนี้ เมื่อได้มองกระทงก่อนปล่อยลงน้ำ ลองนึกถึงทั้งมือที่ทำ กลีบใบตองที่พับ และสายน้ำที่จะรับสิ่งของนั้นไว้ หากความหมายที่เราตั้งใจคือความกตัญญูต่อน้ำ การลดจำนวนกระทง ใช้ร่วมกันในครอบครัว หรือเลือกกิจกรรมที่พื้นที่จัดไว้ให้เก็บกู้ได้ ก็เป็นวิธีต่อยอดความหมายของการขอขมาให้เข้ากับชีวิตวันนี้

ความงามของคืนวันเพ็ญอยู่ได้ทั้งในแสงเทียนและในคำถามที่เรายังอยากหาคำตอบ ส่วนประเพณีจะเดินทางต่ออย่างไร ก็มีการเลือกของคนรุ่นปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งอยู่ด้วย

ภาพบรรยากาศทั้ง 5 ภาพสร้างด้วย AI เพื่อประกอบบทความ ไม่ใช่ภาพถ่ายเหตุการณ์หรือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ส่วนภาพหนังสือเป็นภาพสินค้าจริงจาก GetBookie

สินค้าที่เกี่ยวข้องกับบทความนี้

ประวัติศาสตร์ไทย

ดูทั้งหมด

วรรณคดีไทย นิทานพื้นบ้าน

ดูทั้งหมด

อ่านต่อเรื่องอื่น

ดูบทความทั้งหมด
นิยายโรงเรียนเวทมนตร์ เสน่ห์ที่ยังครองใจนักอ่าน
16/11/2569 08:34 · อ่าน 10 ครั้ง

นิยายโรงเรียนเวทมนตร์ เสน่ห์ที่ยังครองใจนักอ่าน

นิยายโรงเรียนเวทมนตร์ชวนหลงใหลอย่างไร? สำรวจการเริ่มต้นใหม่ มิตรภาพ และการเติบโต ผ่านแฮร์รี่ พอตเตอร์ แมจิสตีเรียม และเลียร์

คุณค่าของหนังสือเก่า ทำไมบางเล่มมีค่ากว่าราคาปก
14/11/2569 09:38 · อ่าน 9 ครั้ง

คุณค่าของหนังสือเก่า ทำไมบางเล่มมีค่ากว่าราคาปก

คุณค่าของหนังสือเก่าไม่ได้อยู่ที่อายุอย่างเดียว ชวนมองความหายาก ฉบับพิมพ์ สภาพ และความหมายต่อคนอ่าน ผ่านหนังสือที่ยังมีขายในเก็ทบุ๊คกี้

ประวัติศาสตร์เหมือนนิยาย: 5 เรื่องจริงที่คาดไม่ถึง
13/11/2569 10:56 · อ่าน 20 ครั้ง

ประวัติศาสตร์เหมือนนิยาย: 5 เรื่องจริงที่คาดไม่ถึง

ประวัติศาสตร์เหมือนนิยาย ตั้งแต่ภาพโมนาลิซาที่หายไปถึงแผนลวงในสงคราม พร้อมหนังสือ 3 เล่มชวนอ่านต่อให้เห็นฉากหลังของเรื่องจริง

จากหน้าหนังสือสู่คืนวันเพ็ญ เรารู้จักลอยกระทงผ่านเรื่องเล่าแบบไหน?
12/11/2569 07:26 · อ่าน 13 ครั้ง

จากหน้าหนังสือสู่คืนวันเพ็ญ เรารู้จักลอยกระทงผ่านเรื่องเล่าแบบไหน?

เรื่องเล่าลอยกระทงพาเรารู้จักคืนวันเพ็ญอย่างไร? ชวนอ่านตำนานนางนพมาศ พระราชพิธี และความหมายของสายน้ำ ผ่านหนังสือสองเล่ม

ตั้งค่าคุกกี้

ดูรายละเอียดของแต่ละประเภทได้ที่ นโยบายคุกกี้