กองดองสูงขึ้นทุกวัน แต่ก็ยังอยากซื้ออีก—ทำไมคนรักหนังสือถึงเป็นแบบนี้นะ

ลองนึกภาพเย็นวันหนึ่ง กล่องพัสดุวางอยู่หน้าประตู คุณแกะเทปอย่างระมัดระวัง หยิบหนังสือใหม่ออกมา ลูบปก พลิกดูสารบัญ แล้วหันไปมองกองข้างเตียง

เล่มที่ซื้อเมื่อเดือนก่อนยังอยู่ตรงนั้น เล่มที่เคยตั้งใจจะอ่านช่วงวันหยุดก็อยู่ถัดไป ส่วนเล่มใหม่ในมือ…สวยเสียจนรู้สึกว่าคงตัดสินใจถูกแล้วละ

ถ้ามีใครถามว่า “ซื้ออีกแล้วเหรอ” คำตอบในใจอาจเป็น “ก็เล่มนี้ยังไม่มีนี่นา” ซึ่งจริงทุกคำ เพียงแต่ยังไม่ได้ตอบเรื่องเวลาอ่าน

กองดองจึงเป็นเรื่องชวนหัวเราะที่มีคำถามจริงจังซ่อนอยู่ ทำไมความอยากซื้อถึงเดินเร็วกว่าความสามารถในการอ่าน และเราจะรักหนังสือต่อไปอย่างสบายใจได้อย่างไร โดยไม่ต้องคอยทำหน้ารู้สึกผิดกับชั้นของตัวเอง

ตอนซื้อ เราเห็นชีวิตทั้งชีวิตที่อาจเกิดขึ้นหลังเปิดเล่ม

หนังสือหนึ่งเล่มมีน้ำหนักไม่เท่ากันในมือกับในจินตนาการ ในมืออาจเป็นกระดาษไม่กี่ร้อยหน้า แต่ในหัวมีวันหยุดเงียบ ๆ การเดินทางไกล บทสนทนาที่ลึกขึ้น หรือเราในเวอร์ชันที่เข้าใจโลกมากกว่าเดิม

คนที่หยิบหนังสือเรื่องนิสัย อาจเห็นตัวเองตื่นมาใช้วันได้อย่างที่ตั้งใจ คนที่เลือกวรรณกรรม อาจอยากรู้จักชีวิตที่ต่างจากชีวิตประจำวัน ความอยากเหล่านี้ไม่ได้ปลอม เพียงแต่การซื้อทำได้ทันที ส่วนการใช้ชีวิตตามภาพนั้นต้องอาศัยเวลาและการลงมืออีกหลายครั้ง

รัสเซลล์ เบลก เสนอไว้ในงาน Possessions and the Extended Self เมื่อปี 1988 ว่าสิ่งที่เราครอบครองมีส่วนสะท้อนและประกอบสร้างอัตลักษณ์ เมื่อนำกรอบนี้มามองชั้นหนังสือ เราอาจเห็นร่องรอยของคนที่กำลังเป็น และคนที่อยากเป็นวางอยู่ด้วยกัน การเชื่อมโยงกับกองดองตรงนี้เป็นมุมตีความ ไม่ใช่ผลทดลองที่บอกว่าคนซื้อหนังสือทุกคนมีแรงจูงใจเดียวกัน

ชั้นที่มีทั้งนิยาย ปรัชญา และการเดินทาง อาจบอกว่าเจ้าของยังอยากเปิดประตูให้หลายเรื่องในชีวิต บางเล่มซื้อเพราะสนใจจริง บางเล่มซื้อเพราะอยากเริ่มสนใจ และบางเล่มซื้อเพราะปกสวยจนความตั้งใจเรื่องอื่นเงียบไปชั่วครู่

การแยกเหตุผลเหล่านี้ออกจากกันช่วยได้มาก เพราะเราจะรู้ว่าเล่มไหนอยากอ่าน เล่มไหนอยากเก็บ และเล่มไหนเพียงชอบภาพของตัวเองตอนถือมัน

ความสุขเริ่มตั้งแต่ยังไม่ได้อ่าน

ลองสังเกตช่วงก่อนหนังสือมาถึง เราอาจดูรูปปกอีกครั้ง คิดว่าจะอ่านตรงไหน และวางแผนไว้ว่าคราวนี้จะเปิดทันทีที่แกะกล่อง ความสุขบางส่วนเกิดขึ้นแล้ว ทั้งที่ยังไม่ผ่านหน้าแรกด้วยซ้ำ

งานวิจัย Waiting for Merlot ของอามิต กุมาร์ แมทธิว คิลลิงส์เวิร์ธ และโธมัส กิโลวิช ตีพิมพ์ในปี 2014 พบจากการศึกษาสี่ชุดว่า การรอคอยประสบการณ์ที่ซื้อมีแนวโน้มให้ความสุขมากกว่าการรอสิ่งของ งานนี้ศึกษาการซื้อประสบการณ์กับสิ่งของโดยทั่วไป ไม่ได้พิสูจน์เรื่องการซื้อหนังสือโดยตรง แต่ชวนให้ตั้งคำถามว่า เวลาอยากได้หนังสือ เรากำลังรอวัตถุ หรือกำลังรอประสบการณ์การอ่านที่วาดไว้ในใจ

เสน่ห์ของการเลือกเล่มก็มีส่วนด้วย การเดินตามชั้นและเจอสิ่งที่ไม่ได้มาหาเป็นประสบการณ์อีกชนิดหนึ่ง ร้านหนังสือที่รัก ของเถกิง สมทรัพย์ ซึ่งบันทึกการเยี่ยมเยียนร้านหนังสือ ชวนมองความผูกพันกับสถานที่เหล่านี้ ส่วน ร้านหนังสือรอบโลก ของบลูเบอรี่พายและนวรัตน์ รุ่งอรุณ พาไปรู้จักร้านหลายรูปแบบ จึงเข้ากับความรู้สึกที่ว่าการหาหนังสือเองก็เป็นการเดินทาง

เมื่อเพื่อนชวนคุยเรื่องเล่มที่ชอบ ความอยากอ่านยังพ่วงความอยากร่วมวงด้วย จดหมาย / รัก / หนังสือ จากเกิร์นซีย์ ของแมรี แอนน์ แชฟเฟอร์และแอนนี แบร์โรวส์ เล่าความสัมพันธ์ผ่านจดหมายและกลุ่มคนรักวรรณกรรมในโลกหลังสงคราม เป็นภาพหนึ่งของหนังสือที่พาคนมาพบกัน เราอาจอยากซื้อเพราะอยากมีเรื่องให้แบ่งปัน ไม่ได้อยากเพิ่มจำนวนบนชั้นอย่างเดียว

แต่ความสุขระหว่างเลือก ความสุขระหว่างรอ และความสุขระหว่างอ่านเกิดคนละช่วงกัน หากอยากได้ช่วงสุดท้ายด้วย เราต้องเหลือพื้นที่ให้มันเกิดขึ้นจริง

ใจเราเปิดหลายประตู แต่วันหนึ่งมีเวลาเท่าเดิม

ความอยากรู้ไม่จำเป็นต้องเรียงคิวเป็นระเบียบ เช้าวันนี้อยากตามนักสืบ บ่ายอยากเข้าโลกเวทมนตร์ ก่อนนอนกลับอยากอ่านเรื่องคนธรรมดาที่กำลังตัดสินใจเรื่องยาก

เชอร์ล็อก โฮล์มส์ ตอน จัตวาลักษณ์ ของอาร์เธอร์ โคนัน ดอยล์ มีคดีและเงื่อนงำให้ติดตาม จึงแทนความอยากลองไขปริศนาได้ดี ขณะที่ แฮร์รี่ พอตเตอร์ กับศิลาอาถรรพ์ ของเจ.เค. โรว์ลิ่ง เปิดประตูสู่โรงเรียนเวทมนตร์ และ แฮร์รี่ พอตเตอร์ กับถ้วยอัคนี ขยายโลกนั้นผ่านการแข่งขันประลองเวท ความอยากกลับไปอยู่ในโลกเดิมอาจทำให้เราเลือกซื้อภาคอื่น ทั้งที่เล่มปัจจุบันยังอ่านไม่จบ

อีกอารมณ์หนึ่งอาจอยากพบเรื่องที่คาดเดายาก แดนฝันปลายขอบฟ้า ของฮารูกิ มูราคามิ เล่าผ่านสองโลกที่แตกต่างกัน ส่วน เริงระบำแดนสนธยา ผสมการตามหากับเหตุการณ์เหนือจริง ทั้งสองเล่มจึงเข้ากับความอยากออกจากกรอบความคุ้นเคย มากกว่าความอยากได้คำตอบชัดเจนทันที

หรือบางวันเราอยากฟังชีวิตคนอื่น ปาฏิหาริย์ร้านชำของคุณนามิยะ ของฮิงาชิโนะ เคโงะ ซึ่งเชื่อมผู้คนผ่านจดหมายขอคำปรึกษาและเวลา ก็ให้ประตูอีกบานสำหรับความสนใจแบบนั้น

กองดองจึงอาจรวมความอยากหลายชนิดที่เกิดคนละวัน พอมองรวมกัน เรารู้สึกเหมือนมีแผนใหญ่ที่ยังไม่สำเร็จ ทั้งที่ตอนซื้อแต่ละเล่ม เราอาจไม่ได้กำลังทำแผนเดียวกันเลย

ปัญหาคือทุกประตูชวนเปิด แต่การเดินเข้าไปจริงยังใช้เวลาของวันเดียวกัน หนังสือเพิ่มได้สิบเล่มในคราวเดียว เวลาสงบที่ได้อ่านอาจเพิ่มไม่ได้แม้แต่ครึ่งชั่วโมง

บางเล่มรอจังหวะที่เราอยากฟังเรื่องนั้น

การยังไม่อ่านอาจมีหลายเหตุผล เล่มหนึ่งเริ่มแล้วไม่ถูกจริต อีกเล่มต้องใช้สมาธิมากกว่าที่เหลือหลังเลิกงาน และอีกเล่มเราอยากอ่านในวันที่พร้อมอยู่กับอารมณ์ของมัน

โต๊ะโตะจัง เด็กหญิงข้างหน้าต่าง ของคุโรยานางิ เท็ตสึโกะ เล่าประสบการณ์วัยเด็กและโรงเรียนที่รับฟังความแตกต่าง จึงอาจดึงดูดเราในวันที่อยากคิดเรื่องการเติบโต ส่วน ความสุขของกะทิ ของงามพรรณ เวชชาชีวะ มีทั้งความอบอุ่นของครอบครัวและการสูญเสีย เราอาจอยากเลือกเวลาให้กับเรื่องละเอียดอ่อนเช่นนี้

ถ้าอยากอยู่กับมิตรภาพที่ค่อย ๆ ก่อตัว วินน์-ดิ๊กซี่ สุนัขร้านชำ ทำเหตุ ของเคท ดิคามิลโล ใช้สุนัขเป็นจุดเริ่มต้นให้เด็กหญิงได้รู้จักผู้คน ขณะที่ บ้านเล็กในป่าใหญ่ ของลอร่า อิงกัลล์ส ไวล์เดอร์ พาไปอยู่กับชีวิตครอบครัวและกิจวัตรในอีกยุคหนึ่ง ทั้งคู่เชื่อมกับความอยากอ่านเรื่องการอยู่ร่วมกันผ่านโลกคนละแบบ

และแม้เคยอ่าน เจ้าชายน้อย ของอังตวน เดอ แซงเต็กซูเปรี มาแล้ว เรื่องดอกกุหลาบและสุนัขจิ้งจอกก็อาจชวนให้กลับไปคิดถึงความผูกพันในวัยที่เปลี่ยนไป ความอยากอ่านซ้ำมีสิทธิ์ใช้เวลาเท่ากับเล่มใหม่เช่นกัน

อย่างไรก็ตาม คำว่า “รอจังหวะ” ไม่จำเป็นต้องกลายเป็นเหตุผลให้ทุกเล่มอยู่กับเราตลอดไป ลองเปิดดูอีกครั้งแล้วถามว่า ยังอยากรู้เรื่องนี้อยู่ไหม ถ้าคำตอบเปลี่ยนไป หนังสือก็อาจเดินทางต่อได้ เราไม่จำเป็นต้องรักษาความสนใจทุกอย่างของตัวเองในอดีตไว้ด้วยการเก็บทุกเล่ม

เราอาจไม่ต้องชนะกองดองทั้งหมด

ชีวิตเรามีแค่สี่พันสัปดาห์ ของโอลิเวอร์ เบิร์กแมน ชวนยอมรับข้อจำกัดของเวลาและเลือกสิ่งที่มีความหมาย แทนการหวังว่าจะจัดการทุกอย่างได้หมด เมื่อนำมาคิดกับการอ่าน คำถามจึงเปลี่ยนจาก “ทำอย่างไรให้กองนี้เป็นศูนย์” เป็น “เวลาที่มีอยู่ อยากใช้กับเล่มไหน”

เราไม่จำเป็นต้องย่อทุกกิจกรรมให้มีประสิทธิภาพสูงสุดจนวันหยุดกลายเป็นตารางทำงาน การหยุดคิดกับย่อหน้าหนึ่ง หรืออ่านช้าเพราะชอบภาษาก็เป็นส่วนหนึ่งของการอ่าน ไม่ใช่เวลาที่เสียไปเพราะปิดเล่มได้ไม่เร็วพอ

เต๋าแบบหมีพูห์ ของเบนจามิน ฮอฟฟ์ ใช้ตัวละครหมีพูห์อธิบายแนวคิดเต๋าและความเรียบง่าย จึงเป็นคู่สนทนาของความคิดเรื่องการลดความเร่ง ส่วน ความสุขโดยสังเกต ของนิ้วกลม มองความสุขผ่านสิ่งใกล้ตัว ชวนให้กลับมาดูว่าเวลาที่ได้อ่านวันนี้มีอะไรดีอยู่แล้วบ้าง

แม้แต่ ความสุขของมะลิ ของต้องการ ซึ่งเล่าเรื่องแมวผ่านเรื่องและภาพ ก็เข้ากับการเลือกอ่านตามความสนใจเล็ก ๆ ที่ทำให้วันหนึ่งน่ารื่นรมย์ เราไม่ต้องได้ข้อคิดยิ่งใหญ่จากทุกเล่มเพื่อให้เวลานั้นมีค่า

กองที่ยังไม่อ่านจึงไม่ใช่คะแนนสอบความเป็นนักอ่าน แต่ถ้ามันเริ่มกินงบ พื้นที่ หรือความสบายใจ ก็ควรกลับมาปรับขนาดให้เหมาะกับชีวิตจริง ความรักหนังสืออยู่ร่วมกับขอบเขตได้

ทำให้การเปิดเล่มง่ายพอ ๆ กับการกดซื้อ

การซื้อมีขั้นตอนที่จบชัดเจน เลือกเล่ม กดสั่ง รอรับ แต่การอ่านต้องหาช่วงเวลา ท่ามกลางงาน ความเหนื่อย และหน้าจอที่พร้อมเรียกเราได้เสมอ ถ้าจะลดกองดอง การช่วยให้ตัวเองเริ่มง่ายขึ้นอาจมีประโยชน์กว่าการดุว่าขี้เกียจ

เพราะชีวิตดีได้กว่าที่เป็น Atomic Habits ของเจมส์ เคลียร์ ให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อมและสิ่งกระตุ้นที่ทำให้พฤติกรรมเกิดง่ายขึ้น บทที่ผู้เขียนเผยแพร่เองยกตัวอย่างว่าหนังสือที่อยู่ห่างสายตาย่อมถูกลืมได้ง่าย การวางเล่มที่จะอ่านไว้ตรงที่เรานั่งจริงจึงเป็นการประยุกต์แนวคิดนี้ที่เริ่มได้ทันที

เลือกแค่หนึ่งเล่มมาวางข้างเก้าอี้ ใส่ที่คั่นไว้หน้าที่จะเริ่ม แล้วให้เป้าหมายวันนี้เป็นการเปิดอ่านสักช่วงหนึ่ง จะห้านาทีหรือหนึ่งบทก็เลือกตามชีวิตจริงได้ อย่าเพิ่งตั้งโครงการชดใช้หนังสือทุกเล่มที่ซื้อมาในสามปีที่ผ่านมา เพราะแค่ชื่อโครงการก็เหนื่อยแล้ว

จัดบ้านใหม่ถูกใจสมอง ของหนูดี วนิษา เรซ มีเนื้อหาเรื่องบ้านและพื้นที่สำหรับความคิดสร้างสรรค์ จึงช่วยต่อคำถามเรื่องสภาพแวดล้อมได้ว่า มุมหนังสือของเรามีไว้ให้มอง หรือมีไว้ให้ใช้งาน การจัดชั้นอาจเริ่มจากทำให้หยิบเล่มที่อยากอ่านได้โดยไม่ต้องย้ายอีกสามกอง

สำหรับเล่มที่ยังอยากซื้อ ลองพักไว้ในรายการอยากอ่าน พร้อมเขียนเหตุผลสั้น ๆ ว่าสนใจอะไร ถ้าอีกสองสามวันยังอยากได้ ก็กลับมาพิจารณาพร้อมงบและพื้นที่ วิธีนี้ไม่ได้รับประกันว่าจะเลิกซื้อเกินจำเป็น แต่ช่วยให้เราเห็นความอยากของตัวเองชัดขึ้นก่อนตัดสินใจ

อาจแยกเวลาเลือกหนังสือออกจากเวลาอ่านด้วย เช่น คืนนี้อ่านก่อน แล้วค่อยเปิดดูเล่มใหม่ในวันอื่น หากทุกครั้งที่ตั้งใจจะอ่านจบลงด้วยการหาหนังสือ เราอาจกำลังให้กิจกรรมหนึ่งยืมเวลาของอีกกิจกรรมอยู่

ซื้อได้ อ่านได้ และเปลี่ยนใจได้

ก่อนรับเล่มใหม่เข้าบ้าน ลองถามตัวเองสามเรื่องอย่างอ่อนโยน: อยากรู้อะไรจากเล่มนี้ มีเวลาแบบไหนให้มัน และรับค่าใช้จ่ายกับพื้นที่ที่จะใช้ได้หรือเปล่า

ถ้าอยากเก็บเพราะปกสวย ก็ยอมรับเหตุผลนั้นได้ ถ้าอยากอ่านแต่ยังไม่พร้อม ก็ปล่อยให้มันรอได้ ถ้าความสนใจเปลี่ยนไป ก็ส่งต่อได้เช่นกัน ความซื่อสัตย์กับเหตุผลของตัวเองทำให้เราไม่ต้องแต่งคำอธิบายว่าแต่ละเล่มจำเป็นต่อชีวิตทั้งหมด

บางทีคนรักหนังสือยังอยากซื้ออีก เพราะโลกมีเรื่องให้อยากรู้มากกว่าเวลาที่มีจริง ความอยากรู้นี้น่ารัก แต่เราไม่ต้องซื้อทุกความเป็นไปได้เพื่อยืนยันว่ามันมีอยู่

คืนนี้กองข้างเตียงอาจยังสูงเท่าเดิม ลองหยิบเล่มหนึ่งลงมา เปิดหน้าแรก แล้วปล่อยให้ความสุขที่เคยอยู่ในภาพตอนซื้อ ได้มีเวลาของมันบนหน้ากระดาษบ้าง

ส่วนเล่มที่เพิ่งเห็นว่าสวยมากนั้น…จดชื่อไว้ก่อนก็ได้ หนังสือยังไม่ต้องกลับบ้านพร้อมเราทุกครั้ง