ก่อนมีอินเทอร์เน็ต คนสมัยก่อนตามข่าวและนินทากันอย่างไร?

ถ้ามีเรื่องใหญ่เกิดขึ้นในเมืองหนึ่ง ก่อนยุคอินเทอร์เน็ตข่าวนั้นจะมาถึงเราอย่างไร?

คำตอบอาจเป็นคนรู้จักที่เพิ่งกลับจากตลาด จดหมายจากญาติ หนังสือพิมพ์ที่มีคนอ่านให้ฟัง หรือเสียงจากวิทยุเครื่องเดียวที่หลายคนนั่งล้อมอยู่ ส่วนข่าวที่ไม่ได้ใหญ่โตอะไรนัก แต่ชวนให้กระซิบว่า “รู้เรื่องบ้านนั้นหรือยัง” ก็มักเดินทางไปกับคนและสถานที่เดียวกัน

ลองมองประวัติศาสตร์ข่าวสารผ่านภาพนี้ เราจะเห็นโลกที่มีทั้งการรายงานเหตุการณ์ การแลกเปลี่ยนความคิดเห็น และการนินทา เพียงแต่แต่ละสังคมมีช่องทาง ความเร็ว และข้อจำกัดต่างกัน ตัวอย่างต่อไปนี้จึงเป็นการแวะดูหลายยุคหลายพื้นที่ ไม่ใช่เรื่องของโลกทั้งใบที่เปลี่ยนสื่อพร้อมกัน

1. ข่าวมีเสียง มีคนเล่า และมีที่นัดพบ

ในอังกฤษช่วงต้นสมัยใหม่ เสียงในเมืองไม่ได้มีไว้สร้างบรรยากาศเท่านั้น คนขายของร้องเรียกลูกค้า และนักร้องขายเพลงเล่าเรื่องหรือ ballad singers ก็นำเรื่องอื้อฉาวกับข่าวร่วมสมัยมาเล่าสู่ผู้ฟังด้วย เพลงที่ติดหูจึงอาจพาเรื่องหนึ่งเดินทางต่อไปได้ โดยไม่ต้องรอให้ทุกคนมีข้อความอยู่ในมือ

การฟังกับการอ่านจึงไม่ได้แยกขาดจากกัน คนที่อ่านได้อาจอ่านให้คนอื่นฟัง แล้ววงสนทนาก็ช่วยตีความ เพิ่มความเห็น หรือถามกลับว่าเชื่อได้แค่ไหน กระบวนการนี้มีทั้งโอกาสให้คนเข้าถึงเรื่องราว และโอกาสที่รายละเอียดจะเปลี่ยนไประหว่างการส่งต่อ

ถ้าอยากขยับสายตาจากยุโรปกลับมาที่กรุงเทพฯ บ้านบางลำพู: ชุมชนดนตรีไทยชาวบ้านที่ยิ่งใหญ่และเก่าแก่ของกรุงเทพฯ ของณรงค์ เขียนทองกุล เป็นทางไปอ่านเรื่องชุมชนและวัฒนธรรมดนตรีในพื้นที่จริง หนังสือเล่มนี้ไม่ใช่หลักฐานว่าชาวบางลำพูส่งข่าวเหมือนนักร้องข้างถนนอังกฤษ แต่ช่วยให้เห็นความสำคัญของการมอง “คนกับสถานที่” ควบคู่กันเมื่อศึกษาชีวิตทางสังคม

อีกเล่มที่อ่านต่อได้คือ สิบอย่างสิบรส การสื่อสารกับชีวิตประจำวัน ชื่อเรื่องชวนให้เราสังเกตสิ่งใกล้ตัวว่า การสื่อสารเกิดขึ้นระหว่างคนในชีวิตประจำวันอย่างไร ก่อนจะยกให้เครื่องมือชนิดใดชนิดหนึ่งเป็นตัวเอกของเรื่องทั้งหมด

2. จดหมายหนึ่งฉบับ อาจมีคนอ่านมากกว่าผู้รับ

จดหมายในอังกฤษศตวรรษที่ 16–17 เป็นช่องทางส่งข่าวที่คนเขียนคัดลอกหรือแบ่งปันต่อในวงครอบครัวและเพื่อนฝูงได้ ข้อความที่เดินทางถึงผู้รับจึงอาจเดินทางต่อผ่านการอ่านออกเสียงหรือการส่งให้คนอื่นอ่าน

หลักฐานชิ้นหนึ่งที่ห้องสมุดโฟลเจอร์นำมาศึกษาทำให้เรื่องนี้น่าสนุกขึ้นอีก ในจดหมายราวปี 1668 แมรี บัตเลอร์ เคาน์เตสแห่งอาร์แรน เขียนถึงแมรี กูดริก และใช้รหัสปิดบังบางข้อความ สิ่งที่ซ่อนอยู่เกี่ยวข้องกับเรื่องนินทาในสังคม มิใช่แผนการทางการเมืองอันยิ่งใหญ่เสมอไป

ลองนึกภาพว่าคุณอยากเล่าเรื่องให้เพื่อนสนิทฟัง แต่ไม่รู้ว่าซองนี้จะผ่านมือใครบ้าง การเขียนรหัสก็เป็นวิธีจำกัดวงคนที่เข้าใจได้ ความกังวลว่าข้อความจะหลุดถึงคนอื่นจึงมีให้เห็นมานานก่อนปุ่มส่งต่อ

สำหรับคนอยากลองเล่นกับการส่งสารแบบปิดบัง รหัสลับนักสืบ นานาสารพัดวิธีเพื่อการส่งข่าวลับอย่างสัมฤทธิผล ของจูดี ฮินด์ลีย์ และฟัลคอน ทราวิส เป็นหนังสือกิจกรรมเกี่ยวกับรหัสที่อ่านต่อได้สนุก แต่เป็นหนังสือสมัยใหม่ ไม่ใช่งานศึกษาจดหมายปี 1668

และเมื่อพูดถึงเอกสารเก่า อย่าเพิ่งถือว่า “จดหมายเหตุ” ทุกเล่มคือจดหมายส่วนตัว จดหมายเหตุการเดินทางสู่ประเทศสยาม ของบาทหลวงตาชาร์ด แปลโดยสันต์ ท.โกมลบุตร เป็นบันทึกการเดินทาง ส่วน จดหมายเหตุเสด็จประพาสยุโรป ร.ศ.116 ก็พาไปอ่านบันทึกอีกประเภทหนึ่ง ทั้งสองเล่มช่วยเปิดคำถามว่า ผู้บันทึกอยู่ตรงไหน เห็นอะไร และเลือกเก็บอะไรไว้ให้คนรุ่นหลังรู้

คำถามนี้ใช้ได้ทั้งกับเอกสารประวัติศาสตร์และข่าววันนี้ เพราะข้อความที่เหลืออยู่ให้เราอ่าน มีมุมมองของคนผู้หนึ่งติดมาด้วยเสมอ

3. ร้านกาแฟลอนดอน: ข่าวอยู่บนโต๊ะ และอยู่ในบทสนทนา

ลอนดอนปลายศตวรรษที่ 17 มีร้านกาแฟเป็นพื้นที่สำคัญแห่งหนึ่งของการแลกเปลี่ยนข่าว คนไปพบปะ คุยธุรกิจ อ่านสิ่งพิมพ์ และฟังเรื่องจากผู้ร่วมโต๊ะ หนังสือพิมพ์กับข่าวที่เล่าปากต่อปากจึงอยู่ร่วมกันในห้องเดียว

ถ้าเปรียบกับชีวิตปัจจุบัน โต๊ะกาแฟหนึ่งโต๊ะก็คล้ายจุดที่เราอ่านพาดหัวแล้วหันไปถามคนข้างตัวว่า “คิดอย่างไร” ต่างกันตรงที่วงสนทนานี้มีที่ตั้งจริง ต้องเดินทางไป และอาจได้ยินเฉพาะเรื่องที่คนในวงนั้นสนใจ

อย่าเพิ่งจินตนาการว่าเป็นพื้นที่ที่ทุกคนเข้าถึงเท่ากัน การมีสถานที่ให้พูดคุยยังไม่ทำให้ข้อจำกัดด้านฐานะ เพศ หรืออำนาจหายไปทั้งหมด สิ่งที่ตัวอย่างนี้ชวนมองคือ ข่าวไม่ได้จบเมื่อถูกพิมพ์ลงกระดาษ มันเริ่มชีวิตอีกช่วงหนึ่งเมื่อถูกอ่านและนำไปคุย

ส่วนประวัติของเครื่องมือที่ค่อย ๆ ขยายระยะการติดต่อ เป็นอีกเส้นเรื่องที่อ่านคู่กันได้ มนุษย์สื่อสาร ศรีภูมิ ศุขเนตร ของสุมิตรา จันทร์เงา เป็นชีวประวัติบุคคลในวงการโทรคมนาคม เล่มนี้เหมาะกับการต่อสายตาจากวงสนทนาไปสู่ผู้คนเบื้องหลังระบบสื่อสาร และควรอ่านในฐานะชีวประวัติ ไม่ใช่ตำราทฤษฎีการสื่อสารหรือประวัติร้านกาแฟ

4. หนังสือพิมพ์ทำให้ข่าวมีฉบับ มีวันที่ และมีคนเลือก

เมื่อข่าวถูกจัดลงหน้ากระดาษ คนอ่านมีฉบับที่กลับมาอ่านซ้ำและนำมาเทียบกันได้ แต่ก่อนถึงมือผู้อ่าน มีคนต้องตัดสินใจว่าจะลงข่าวอะไร ใช้ถ้อยคำแบบไหน และให้พื้นที่มากน้อยเพียงใด

ในสยาม หนังสือพิมพ์บางกอกรีคอร์เดอร์ที่หมอบรัดเลย์จัดทำขึ้นใน พ.ศ.2387 เป็นหนึ่งในหมุดหมายสำคัญของสิ่งพิมพ์ข่าวภาษาไทยยุคบุกเบิก การพิมพ์ข่าวเพิ่มช่องทางเข้าถึงเรื่องราว ขณะที่การอ่านให้ฟังและการเล่าต่อก็ยังเกิดขึ้นได้

ถ้าอยากรู้ว่าหน้ากระดาษที่ดูเรียบร้อยนั้นมีงานอยู่เบื้องหลังอย่างไร เริ่มจาก หลักการหนังสือพิมพ์ คู่มือฉบับประสบการณ์ แล้วค่อยอ่านข่าวจริงควบคู่กัน เพื่อถามว่าผู้อ่านเห็นข้อมูลส่วนใด และยังขาดคำตอบตรงไหน

สำหรับข่าวที่เดินทางข้ามภาษา วิธีอ่านและแปลข่าวหนังสือพิมพ์ ภาษาอังกฤษ ของสวาสดิ์ พรรณา ชวนให้เพิ่มความใส่ใจต่อถ้อยคำ การแปลเป็นอีกขั้นหนึ่งระหว่างเหตุการณ์กับผู้อ่าน จึงควรถามว่าคำที่อ่านตรงกับความหมายของต้นทางเพียงใด

ส่วน 289 ข่าวดัง 3 ทศวรรษหนังสือพิมพ์มติชน พ.ศ.2521–2549 ของกองบรรณาธิการมติชน เหมาะกับคนอยากย้อนดูเหตุการณ์ผ่านข่าวที่ถูกรวบรวมไว้ ช่วงปีของหนังสือครอบคลุมทั้งก่อนและระหว่างการเติบโตของอินเทอร์เน็ต ไม่ใช่ภาพของยุคก่อนอินเทอร์เน็ตล้วน ๆ

ความสนุกของการอ่านข่าวเก่าคือการลองถามว่า เรื่องที่เคยใหญ่ในวันนั้นยังอยู่ในความทรงจำของเราหรือไม่ และเรื่องที่สำคัญต่อคนวันนี้ เคยได้รับพื้นที่มากเพียงใด

5. ไม่มีปุ่มแชร์ ก็มีข่าวลวงได้

เดือนสิงหาคม ค.ศ.1835 หนังสือพิมพ์ The Sun ในนิวยอร์กลงเรื่องต่อเนื่องหกตอน อ้างการค้นพบสิ่งมีชีวิตบนดวงจันทร์ พร้อมรายละเอียดชวนตื่นตา รวมถึงมนุษย์มีปีก

เรื่องนี้เป็นข่าวลวงที่รู้จักกันในชื่อ Great Moon Hoax คนเขียนสร้างตัวตนผู้รายงานขึ้นมา และใช้รูปแบบคล้ายรายงานการค้นพบช่วยให้เรื่องดูน่าเชื่อ ตัวอย่างนี้เตือนว่า ความมั่นใจของน้ำเสียงกับรูปลักษณ์ของข่าว ไม่ใช่หลักฐานว่าเหตุการณ์เกิดขึ้นจริง

โจทย์จึงไม่ได้มีแค่ “อ่านจากสื่อไหน” แต่มีทั้ง “ใครเป็นผู้กล่าวอ้าง” “มีหลักฐานอะไร” และ “มีแหล่งอื่นตรวจสอบได้หรือไม่”

เมื่อขยายจากความจริงของข่าวไปสู่อำนาจของสื่อ ลองอ่าน เสรีภาพหนังสือพิมพ์ไทย ของมาลี บุญศิริพันธ์ เพื่อพิจารณาเรื่องเสรีภาพในการรายงาน คู่กับ เสือกระดาษ? วิพากษ์สภาหนังสือพิมพ์ ของสมหมาย ปาริจฉัตต์ ที่เปิดประเด็นเรื่องกลไกกำกับดูแลวงการ

อีกมุมหนึ่งคือ ซองขาวหนังสือพิมพ์ ของบุญเลิศ ช้างใหญ่ ซึ่งชวนผู้อ่านที่สนใจวงการข่าวไปสำรวจประเด็นจริยธรรมและความสัมพันธ์รอบสื่อ การอ่านหนังสือเหล่านี้คู่กันช่วยตั้งคำถามว่า สื่อจะมีทั้งเสรีภาพและความรับผิดชอบอย่างไร โดยไม่ต้องถือว่าสื่อทุกแห่งทำงานเหมือนกัน

6. วิทยุพาเสียงไปถึงคนที่ไม่ต้องถือหนังสือพิมพ์

การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่อีกช่วงหนึ่งคือการฟังเสียงจากสถานีที่อยู่ไกลออกไป ในไทย สถานีวิทยุกรุงเทพฯ ที่พญาไทเปิดในรัชกาลที่ 7 และเป็นหมุดหมายสำคัญของประวัติศาสตร์วิทยุกระจายเสียง

วิทยุทำให้ผู้ฟังไม่จำเป็นต้องอ่านตัวหนังสือเพื่อรับสาร และเมื่อเปิดเครื่องหนึ่งให้หลายคนฟัง เรื่องจากสถานีก็อาจกลายเป็นหัวข้อสนทนาในบ้านหรือวงเพื่อนต่อได้ อย่างไรก็ตาม การรับฟังยังขึ้นอยู่กับการมีเครื่องรับ สัญญาณ และรายการที่เข้าถึงในเวลานั้น

ความต่างระหว่างการฟังกับการอ่านมีผลต่อวิธีทำข่าวด้วย ข้อความบนกระดาษย้อนอ่านเองได้ ส่วนเสียงในรายการสดผ่านไปตามเวลา เทคนิคการสื่อข่าวและการเขียนข่าววิทยุกระจายเสียงเบื้องต้น จึงเป็นทางอ่านต่อเรื่องการทำข่าวสำหรับสื่อเสียง และช่วยให้มองเห็นงานที่อยู่เบื้องหลังประโยคที่ผู้ฟังได้ยิน

ถ้าอยากต่อเรื่องมาถึงบทบาทของคนในพื้นที่ อ่าน วิทยุชุมชน: การเมืองภาคประชาชน ของมธุรส ศิริสถิตย์กุล และ เรดิโอ 2000 ปฏิวัติคลื่นวิทยุ สื่อร้อนแห่งยุคสมัย ของวรพล พรหมิกบุตร ทั้งสองเล่มเป็นเส้นทางต่อยอดเรื่องวิทยุในยุคหลัง ไม่ควรนำไปแทนหลักฐานของวิทยุไทยยุคเริ่มต้น

7. ก่อนข่าวถึงเรา มีคนออกไปหาเรื่องราว

ตั้งแต่หน้าหนังสือพิมพ์จนถึงเสียงในวิทยุ ยังมีคนที่ต้องไปพบแหล่งข่าว ถามคำถาม และตัดสินใจว่าจะเล่าอย่างไร การอ่านประวัติศาสตร์สื่อผ่านเครื่องมืออย่างเดียวจึงอาจทำให้คนทำงานหายไปจากภาพ

ลองเติมภาพนั้นด้วย นักข่าวนอกคอก ของสุทธิชัย หยุ่น เพื่ออ่านเสียงจากคนในอาชีพ แล้วขยับไปยัง เรื่องอยากเล่าของ นักข่าวสายโจร ของสุทิน วรรณบวร ซึ่งเปิดเส้นทางอ่านจากงานข่าวอีกสายหนึ่ง เรื่องเล่าจากผู้ทำงานเป็นมุมมองที่มีคุณค่า และยังควรอ่านโดยคำนึงถึงผู้เล่าเช่นเดียวกับเอกสารประเภทอื่น

จากดินสู่ดิน จากลูกชาวสวน สู่การเป็นนักข่าวมือรางวัล ของศุภรา จันทเชิดฟ้า พาไปสนใจเส้นทางชีวิตของนักข่าว ขณะที่ เกิดเป็นนักข่าวต้องใส่รองเท้าที่วิ่งได้ ของนภพัฒน์จักษ์ อัตตนนท์ เป็นอีกทางอ่านเรื่องอาชีพในบริบทการเปลี่ยนผ่านของสื่อ

หนังสือกลุ่มนี้ไม่ได้อยู่ในยุคเดียวกันทั้งหมด และไม่ได้เป็นหลักฐานแทนคนทุกคนในอาชีพ แต่ช่วยให้การอ่านเรื่องข่าวมีใบหน้าของผู้ทำงานจริงอยู่ด้วย

8. สิ่งที่ชวนคิดต่อ: รู้เรื่องเยอะ กับเข้าใจเรื่องนั้น

ข่าวที่มาถึงเราเร็วหรือมากขึ้นไม่ได้ตอบแทนเราโดยอัตโนมัติว่า เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร หรือเกี่ยวข้องกับชีวิตใครบ้าง การอ่านพาดหัว การฟังคำเล่า และการทำความเข้าใจจึงเป็นคนละขั้นที่เรายังต้องลงแรงเอง

มากข่าวสารพาลให้บื้อ! ของซี จอห์น ซอมเมอร์วิลล์ เป็นหนังสือวิพากษ์การบริโภคข่าวที่เหมาะกับการอ่านเพื่อตั้งคำถามต่อ ชื่อเรื่องเป็นข้อเสนอเชิงวิจารณ์ของผู้เขียน ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าคนที่ติดตามข่าวจะมีความสามารถลดลงทุกคน

เมื่อลองย้อนมองจดหมายเข้ารหัส โต๊ะกาแฟ ข่าวบนดวงจันทร์ และเสียงวิทยุ เราจะเห็นทั้งความพยายามส่งข้อมูลให้ถึงกัน และความยากในการรู้ว่าควรเชื่ออะไร คนสมัยก่อนมีวิธีตามข่าวหลายแบบ และเรื่องนินทาก็เดินทางได้แม้ไม่มีหน้าจอ

คราวหน้าที่ได้ยินประโยค “ได้ยินมาว่า…” ลองถามต่ออีกนิดว่า ได้ยินจากใคร และเขารู้มาจากไหน บางครั้งคำถามเล็ก ๆ นี้อาจมีประโยชน์กว่าการรีบเล่าต่อ

แล้วในความทรงจำของบ้านคุณ ข่าวมาถึงผ่านอะไร—หนังสือพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ หรือคนที่ทุกเช้ามักมีเรื่องมาเล่า? ลองชวนคนต่างรุ่นคุยกัน เราอาจพบประวัติศาสตร์การสื่อสารอีกหน้าหนึ่งอยู่ในบ้านตัวเอง