ถ้าวันหนึ่งสัตว์พูดได้ มันจะเล่าอะไรเกี่ยวกับมนุษย์?

ลองสมมติว่าแมวที่นอนอยู่ข้างหน้าต่างพูดกับเราได้หนึ่งวัน มันอาจเริ่มด้วยคำถามว่า “วันนี้เดินผ่านฉันตั้งหลายรอบ ทำไมทุกครั้งต้องมองจอสี่เหลี่ยมด้วย?”

นี่เป็นเพียงบทสนทนาที่เราจินตนาการขึ้น แต่แค่เปลี่ยนให้สัตว์เป็นฝ่ายมอง เรื่องธรรมดาของมนุษย์ก็ดูแปลกขึ้นทันที เรารีบไปไหนทุกเช้า ทำไมบางชีวิตมีชื่อกับที่นอนนุ่มๆ ขณะที่บางชีวิตถูกนับเป็นจำนวน และเหตุใดคำว่า “รักสัตว์” จึงอาจมีความหมายไม่เหมือนกันในแต่ละบ้าน

ในโลกจริง สัตว์มีวิธีสื่อสารของมันอยู่แล้ว ส่วนการให้สัตว์เล่าเรื่องด้วยภาษามนุษย์เป็นเครื่องมือของวรรณกรรม เราจึงอ่านเสียงเหล่านี้ในฐานะจินตนาการและมุมมองของนักเขียนได้ โดยไม่ต้องถือว่ามันเป็นคำแปลความคิดของสัตว์จริงทุกประการ

หนังสือที่ชวนอ่านต่อไปนี้มีทั้งสัตว์ผู้เล่าเรื่อง สัตว์พูดได้ในโลกสมมติ และสัตว์ที่มนุษย์เขียนถึง แต่ละแบบพาเราออกจากตำแหน่งผู้เล่าอยู่ครู่หนึ่ง แล้วลองนั่งลงฟังชีวิตที่มักอยู่ริมเรื่อง

ถ้ามันอยู่บ้านเดียวกับเรา มันอาจจำสิ่งที่เรามองข้าม

สำหรับมนุษย์ วันหนึ่งอาจถูกแบ่งด้วยงาน การเดินทาง และข้อความที่ต้องตอบ แต่ถ้าเล่าจากมุมของสัตว์ในบ้าน จุดสำคัญของวันอาจเป็นเสียงประตูเปิด เวลาที่มีใครนั่งลงใกล้ๆ หรือช่วงที่บ้านกลับมาเงียบ การย้ายจุดสนใจเช่นนี้ทำให้คำถามเรื่องความผูกพันเล็กลงจนจับต้องได้

เซลบี้ ความลับของตูบพูดได้ ของดันแคน บอล เริ่มจากไอเดียชวนยิ้ม สุนัขตัวหนึ่งพูดได้ แต่ต้องรักษาความสามารถนี้เป็นความลับ เพราะการให้คนในบ้านรู้เข้าอาจเปลี่ยนชีวิตสบายๆ ของมันไปด้วย เสน่ห์อยู่ที่การพลิกให้เจ้าตูบเป็นฝ่ายประเมินมนุษย์ เหมาะกับคนอยากเริ่มหัวข้อนี้ด้วยเรื่องขำๆ ที่แอบถามว่าเราคาดหวังอะไรจากสมาชิกตัวเล็กในบ้าน

บ๊อบ แมวเตะฝันข้างถนน ของเจมส์ โบเวน เปลี่ยนจากนิยายมาสู่บันทึกเรื่องจริงของคนกับแมวบนถนนในลอนดอน บ๊อบไม่ได้เป็นผู้เล่าและไม่ได้พูดภาษาคน แต่การเข้ามาของมันทำให้ชีวิตประจำวันของมนุษย์คนหนึ่งเปลี่ยนจังหวะ เล่มนี้ชวนคิดว่าการดูแลอีกชีวิตอาจเปลี่ยนวิธีที่เราจัดวันของตัวเองอย่างไร โดยเรื่องที่เราได้รับฟังยังเป็นคำบอกเล่าจากฝ่ายมนุษย์

ถ้าอยากขยับจากเรื่องเล่าไปสู่การสังเกต เปิดโลกพิศวง ตูบผู้รู้ใจ The Hidden Life of Dogs ของเอลิซาเบธ มาร์แชลล์ โทมัส ชวนมองชีวิตและความสัมพันธ์ของสุนัขผ่านข้อสังเกตของผู้เขียน เหมาะกับการฝึกตั้งคำถามกับสิ่งที่เห็น ชวนอ่านโดยแยกสิ่งที่ผู้เขียนสังเกตออกจากคำอธิบายที่เธอเสนอ และเปิดไว้ว่าเรื่องของสุนัขกลุ่มหนึ่งอาจไม่ใช่คำตอบแทนสัตว์ทุกตัว

อีกสองเล่มที่อ่านคู่กันได้คือ วินนี่เดอะพูห์ Winnie the Pooh และ บ้านมุมพูห์ The House at Pooh Corner ของเอ. เอ. มิลน์ โลกของหมีพูห์กับผองเพื่อนเป็นโลกของเล่นและจินตนาการ ไม่ใช่สารคดีพฤติกรรมสัตว์ ความหิว ความกังวล การเข้าใจผิด และการไปเยี่ยมเพื่อนทำให้เรื่องเล็กกลายเป็นเหตุการณ์สำคัญ เหมาะกับผู้อ่านที่อยากพักอยู่กับมิตรภาพและความต่างของแต่ละตัวละคร สองเล่มนี้เป็นผลงานคนละเล่มในโลกเดียวกัน

ถ้ามันทำงานให้เรา มันอาจเล่าว่าวันหนึ่งหนักเพียงใด

เราอาจเล่าประวัติศาสตร์ผ่านผู้ปกครอง เมือง และเครื่องจักร วรรณกรรมบางเรื่องเปลี่ยนหน่วยของเรื่องเล่าให้เป็นหลังที่รับน้ำหนัก ขาที่ต้องเดินต่อ และร่างกายที่ต้องพัก เมื่อสัตว์ได้เป็นผู้เล่า ความก้าวหน้าของมนุษย์ก็มีรายละเอียดอีกชุดปรากฏขึ้น

Black Beauty ของแอนนา ซีเวลล์ ให้ม้าเล่าชีวิตของตนเอง การเปลี่ยนเจ้าของและงานที่ได้รับทำให้เราเห็นความต่างระหว่างการปฏิบัติอย่างเอาใจใส่กับการมองสัตว์เป็นเครื่องใช้ ความน่าสนใจอยู่ที่เหตุการณ์ซึ่งมนุษย์อาจเห็นว่าเป็นเรื่องเล็ก กลับกินพื้นที่ใหญ่ในชีวิตของผู้ไม่มีสิทธิ์เลือก เล่มที่เชื่อมไว้เป็นภาษาอังกฤษของ Wordsworth Classics

ม้าศึก War Horse ของไมเคิล มอร์เพอร์โก พาโจอี ม้าหนุ่มจากฟาร์มเข้าสู่สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง การตามเรื่องจากม้าทำให้เราเข้าใกล้ผลของสงครามต่อชีวิตที่ไม่ได้เป็นผู้ตัดสินใจเริ่มมัน เหมาะกับคนชอบวรรณกรรมอิงประวัติศาสตร์และความผูกพันข้ามพรมแดน เรื่องมีความรุนแรงและความสูญเสีย จึงให้บรรยากาศต่างจากนิทานสัตว์อบอุ่นอย่างชัดเจน

ส่วน White Fang ของแจ็ก ลอนดอน พาไปอยู่กับโลกของสัตว์ลูกผสมหมาป่ากับสุนัข ท่ามกลางธรรมชาติอันแข็งกร้าวและการกระทำของมนุษย์ ความกลัวกับความไว้วางใจในเรื่องชวนให้ลองเปลี่ยนคำถามจาก “ทำไมมันไม่เชื่อฟัง” เป็น “มันเคยเรียนรู้อะไรจากคนมาก่อน” นี่เป็นมุมอ่านวรรณกรรม ไม่ใช่สูตรอธิบายพฤติกรรมสัตว์เลี้ยงทุกกรณี

ทั้งสามเรื่องเปิดพื้นที่ให้ชีวิตที่ถูกเรียกว่าใช้งานได้หรือใช้งานไม่ได้ มีประสบการณ์ของตนเอง เราอาจเริ่มสนใจด้วยว่าใครได้ประโยชน์จากงานนั้น และใครเป็นฝ่ายรับความเหนื่อยโดยไม่มีโอกาสเล่า

ถ้ามันถามว่า “ทำไมชีวิตฉันมีค่าไม่เท่ากัน” เราจะตอบอย่างไร

บางเรื่องทำให้เรารักสัตว์ด้วยการเรียกชื่อมัน เมื่อหมูตัวหนึ่งมีเพื่อน มีความกลัว และมีเรื่องที่อยากทำต่อ คำเรียกกว้างๆ ว่าสัตว์ในฟาร์มก็เริ่มบอกชีวิตของมันได้ไม่หมด

ชาร์ล็อตต์ แมงมุมเพื่อนรัก ของอี. บี. ไวท์ ให้มิตรภาพของหมูชื่อวิลเบอร์กับแมงมุมชื่อชาร์ล็อตต์อยู่กลางเรื่อง สัตว์ที่มนุษย์จัดไว้คนละช่องกลับมีความสัมพันธ์ที่สำคัญต่อกัน เหมาะกับคนอยากอ่านความอ่อนโยนที่มีทั้งอารมณ์ขันและความเปราะบาง โดยไม่จำเป็นต้องรู้บทสรุปล่วงหน้า

เบ๊บ หมูเลี้ยงแกะ ของดิก คิง-สมิธ ชวนมองหมูตัวหนึ่งที่ก้าวออกจากบทบาทซึ่งคนคาดไว้ เรื่องของเบ๊บเปิดคำถามสนุกๆ ว่าเรารู้จักอีกชีวิตจากสิ่งที่มันเป็น หรือจากหน้าที่ที่เราเตรียมไว้ให้ก่อนพบกัน เหมาะกับคนชอบนิทานที่มีความกล้า ความแตกต่าง และการได้ลองทำสิ่งที่ใครๆ คิดว่าเป็นไปไม่ได้

ใน ไชโลห์ เพื่อนรักหูตูบ ของฟิลลิส เรย์โนลด์ส เนย์เลอร์ เด็กชายผู้พยายามปกป้องสุนัขต้องเผชิญคำถามเรื่องความซื่อสัตย์ ความถูกต้อง และการครอบครอง เราได้ฟังเรื่องจากมนุษย์ แต่ความต้องการความปลอดภัยของสุนัขเป็นสิ่งที่ทำให้คำถามเหล่านี้หนักขึ้น เหมาะกับการอ่านแล้วคุยกันต่อว่าความรับผิดชอบเริ่มตรงไหน

ตูบคู่หู กับอมตะรักเฟิร์นสีแดง ของวิลสัน รอว์ลส์ หรือ Where the Red Fern Grows พาไปพบเด็กชายกับสุนัขล่าสัตว์สองตัว ความร่วมมือและความผูกพันในเรื่องชวนมองว่าสัตว์เข้ามาอยู่ในความทรงจำวัยเติบโตของมนุษย์ได้ลึกเพียงใด บรรยากาศมีทั้งการผจญภัยและความเศร้า เหมาะกับคนที่พร้อมอ่านเรื่องมิตรภาพซึ่งแตะความสูญเสีย

หนังสือกลุ่มนี้ไม่ได้ให้คำตอบทางศีลธรรมแบบเดียวกันทั้งหมด แต่ชวนให้คำว่า “เป็นเจ้าของ” มีคำถามตามมาอีกหลายข้อ เรารู้ได้อย่างไรว่าสิ่งที่เรียกว่าความรัก ตรงกับสิ่งที่อีกชีวิตต้องการด้วย

ถ้ามันเล่าสังคมมนุษย์ มันอาจมีเรื่องเสียดสีไม่น้อย

สัตว์ในหนังสือบางเล่มไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อแทนพฤติกรรมสัตว์จริง นักเขียนยืมหน้าตาและเสียงของมันมาจัดระยะให้เราเห็นมนุษย์ชัดขึ้น เรื่องที่ฟังเหมือนเล่าไกลตัวจึงอาจถามถึงบ้านเมืองหรือวงสนทนาของเราโดยตรง

Animal Farm แอนิมอล ฟาร์ม ของจอร์จ ออร์เวลล์ ใช้ฟาร์มกับสัตว์ที่ต้องการเปลี่ยนชีวิตเป็นพื้นที่เสียดสีการเมือง แรงงาน อำนาจ และคำสัญญาเรื่องความเท่าเทียม เหมาะกับผู้อ่านที่อยากดูว่าสัตว์ในวรรณกรรมกลายเป็นกระจกส่องสังคมได้อย่างไร ควรอ่านในฐานะนิทานเปรียบเทียบทางการเมือง ไม่ใช่หลักฐานว่าหมูหรือสัตว์ชนิดใดมีนิสัยตามบทบาทในเรื่องจริงๆ

Aesop’s Fables รวมนิทานอีสปสอนใจ ใช้สัตว์กับสถานการณ์สั้นๆ ให้คนอ่านคิดถึงการกระทำและผลของมัน เป็นอีกเส้นทางสำหรับคนอยากเริ่มจากเรื่องกระชับ ฉบับที่เลือกเป็น SE-ED Genius Readers Stage 2 สำหรับฝึกภาษาอังกฤษ สัตว์ในนิทานทำหน้าที่เป็นตัวละครในบทเรียนของมนุษย์ จึงควรระวังการเอาบทบาทจิ้งจอกเจ้าเล่ห์หรือสัตว์ชนิดอื่นไปใช้ตัดสินสัตว์จริง

ตรงนี้เองที่คำถามเริ่มพลิกกลับมา เวลาเราบอกว่าอยากฟังสัตว์ เรากำลังอยากรู้ชีวิตของมัน หรือกำลังอยากให้มันพูดเรื่องที่เราเชื่ออยู่แล้วให้ฟัง

ถ้ามันอยู่ในป่า มันอาจเรียกสถานที่เดียวกับเราด้วยอีกชื่อหนึ่ง

พื้นที่ที่มนุษย์เรียกว่าป่าหลังหมู่บ้านอาจเป็นบ้านของสัตว์หลายชนิด ทางเดินใหม่ของเราอาจตัดผ่านเส้นทางเดิมของมัน วรรณกรรมเปิดโอกาสให้สถานที่เดียวมีเรื่องเล่ามากกว่าของผู้มาเยือน

The Jungle Book จากเรื่องของรัดยาร์ด คิปลิง ให้เมาคลีเติบโตท่ามกลางสังคมสัตว์ โลกของเรื่องมีความสัมพันธ์ กฎ และความรู้ที่เด็กมนุษย์ต้องเรียนรู้ เหมาะกับคนชอบการผจญภัยที่ทำให้มนุษย์ไม่ได้เป็นผู้รู้ทุกอย่างตั้งแต่ต้น ฉบับที่ลิงก์เป็น Oxford Bookworms Stage 2 ฉบับดัดแปลงสำหรับฝึกภาษาอังกฤษ ไม่ใช่ต้นฉบับรวมเรื่องเต็ม

กำเนิดนาร์เนีย ของซี. เอส. ลูอิส เป็น The Magician’s Nephew หนึ่งเล่มในชุดนาร์เนีย การเดินทางสู่โลกที่กำลังก่อรูปมีทั้งมนุษย์ เวทมนตร์ และสัตว์พูดได้ ชวนลองอ่านโลกแฟนตาซีที่สัตว์เข้าร่วมบทสนทนาได้ด้วยตนเอง เมื่อมันตอบกลับได้ ความคิดว่าคนจะเข้ามาจัดทุกอย่างตามใจย่อมถูกตั้งคำถามได้ง่ายขึ้น

สำหรับคนอยากดูภาพและอ่านภาษาอังกฤษเรื่องสั้น Walt Disney’s Classic Bambi ฉบับ Ladybird พาเข้าสู่โลกของลูกกวางกับเพื่อนในป่า ผ่านเรื่องเล่าอิงภาพยนตร์ดิสนีย์ การวางชีวิตประจำวันของสัตว์ไว้กลางภาพทำให้ป่าดูเป็นสถานที่ซึ่งมีผู้อยู่อาศัย เล่มนี้เป็นฉบับภาพดัดแปลง ไม่ใช่นวนิยาย Bambi ของเฟลิกซ์ ซัลเทินฉบับเต็ม

และบางที สิ่งที่มันเล่าอาจไม่ทำให้เราเป็นพระเอกเสมอไป

สัตว์ที่พูดได้ในหนังสืออาจพูดให้เราขำ สงสาร หรือได้ข้อคิด แต่การยอมฟังอีกชีวิตยังอาจหมายถึงการยอมรับว่าเรื่องของมันไม่ได้มีเราเป็นศูนย์กลางตลอดเวลา

ใน เจ้าชายน้อย ของอองตวน เดอ แซงเตกซูเปรี การพบสุนัขจิ้งจอกชวนอ่านเรื่องเวลาที่ใช้สร้างความผูกพันและความรับผิดชอบที่ตามมา เสียงจากสัตว์ในโลกสมมติทำให้เรื่องความสัมพันธ์ซึ่งดูคุ้นเคยมีน้ำหนักขึ้น เหมาะกับคนอยากอ่านสั้นๆ แล้วมีประโยคหรือภาพให้กลับไปคิดต่อ โดยไม่จำเป็นต้องรีบหาคำสอนเพียงข้อเดียว

Alice’s Adventures in Wonderland ของลูอิส แคร์รอลล์ พาเด็กหญิงเข้าไปในโลกที่สัตว์และสิ่งมีชีวิตประหลาดมีตรรกะกับมารยาทของตนเอง อลิซจึงต้องคอยทบทวนสิ่งที่เคยคิดว่าเข้าใจอยู่แล้ว เหมาะกับคนชอบความขี้เล่นของภาษาและโลกที่ไม่ยอมทำตามเหตุผลแบบผู้มาเยือน ฉบับที่เลือกเป็นภาษาอังกฤษ

ส่วน Life of Pi ของยานน์ มาร์เทล วางเด็กหนุ่มกับเสือไว้ในสถานการณ์เอาชีวิตรอดกลางทะเล เสือไม่ได้กลายเป็นผู้บรรยายแบบมนุษย์ ความน่าคิดต่ออยู่ที่การอยู่ร่วมกับอีกชีวิตซึ่งมีธรรมชาติของมันเอง เหมาะกับคนชอบการผจญภัยและคำถามเรื่องการเล่าเรื่อง เล่มนี้มีเหตุการณ์รุนแรงและประเด็นชวนอึดอัด และควรปล่อยปริศนาสำคัญไว้ค้นพบระหว่างอ่าน

เมื่อปิดหนังสือ เราอาจยังไม่รู้ว่าแมวหน้าต่างอยากบอกอะไร สุนัขจำวันหนึ่งอย่างไร หรือสัตว์ป่ามองคนที่เดินเข้ามาแบบไหน การไม่มีคำตอบทันทีเปิดโอกาสให้เราเว้นที่ว่างสำหรับสิ่งที่ยังไม่เข้าใจ แทนการเติมคำพูดให้มันทุกครั้ง

ถ้าวันหนึ่งสัตว์พูดได้ เรื่องแรกที่มันเล่าอาจเป็นเรื่องธรรมดามาก เช่น มุมไหนเงียบพอให้พัก หรือเมื่อไรที่เราจะนั่งอยู่ด้วยกันโดยไม่รีบลุกไปไหน ระหว่างที่วันนั้นยังเป็นเรื่องสมมติ หนังสือก็ชวนเราเริ่มจากการมองให้นานขึ้น สังเกตให้ละเอียดขึ้น และถามให้น้อยลงว่าอีกชีวิตมีไว้เพื่ออะไร แล้วค่อยเปิดใจว่าโลกหนึ่งใบมีเรื่องของใครอยู่อีกบ้าง