รายละเอียดหนังสือ
เมื่อสยามพลิกผัน: ว่าด้วยกรอบมโนทัศน์พื้นฐานของสยามยุคสมัยใหม่ เล่มนี้รวมบทความของธงชัย วินิจจะกูล ที่ชวนผู้อ่านย้อนกลับไปสำรวจ “กรอบมโนทัศน์พื้นฐาน” ของสยามยุคใหม่ ช่วงทศวรรษ 1880–1930 (พ.ศ. 2423–2472) ซึ่งเป็นห้วงเวลาที่สังคมไทยก้าวเข้าสู่ความเป็นสมัยใหม่ภายใต้ภาวะกึ่งอาณานิคม ผู้เขียนตั้งคำถามกับชุดความคิด กระบวนทัศน์ และอุดมการณ์ที่ประกอบสร้างการรับรู้ของผู้คน และชี้ให้เห็นว่ากรอบความคิดเหล่านี้ยังคงครอบงำการมองประวัติศาสตร์และสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน
แกนกลางของหนังสือคือการวิพากษ์ “อุดมการณ์ราชาชาตินิยม” ที่ยึดโยงกับชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ โดยนำแนวคิดหลังสมัยใหม่และประวัติศาสตร์หลังอาณานิคมมาช่วยรื้อถอนและตีความใหม่ กรอบมโนทัศน์พื้นฐานที่ผู้เขียนสำรวจมีหลายด้านด้วยกัน ทั้งเรื่องภูมิกายา ซึ่งว่าด้วยดินแดน อธิปไตย และเอกราชของชาติ การก่อรูปของประวัติศาสตร์อย่างใหม่ที่ถูกกำกับโดยชนชั้นนำและการมองข้ามประวัติศาสตร์นอกกระแส ด้านพุทธศาสนาในรูปของ “พุทธใหม่–ไสย–วิทย์” ที่สะท้อนการปฏิรูปศาสนาให้สอดคล้องกับยุคสมัย การเปรียบเทียบศาสนา และการวางพุทธศาสนาไว้สูงกว่าศาสนาอื่น ด้านอัตลักษณ์ในกรอบ “คนไทย/คนอื่น” ที่แบ่งแยกและสร้างความเป็นอื่น
หนังสือยังพิจารณาแนวคิดเรื่องสังคมและระเบียบสังคม ทั้งภาพของ “บ้านเมือง” ที่ถูกมองเสมือนสิ่งมีชีวิต การแบ่งชั้นวรรณะตามบุญบารมี และความพยายามปรับปรุงระบบกฎหมายให้ทัดเทียมตะวันตก รวมถึงประเด็นเพศสภาวะที่บทบาททางเพศถูกกำหนดตามสายตระกูล อีกทั้งด้าน “สยามในโลกสากล” ที่ว่าด้วยความพยายามทำให้สยามทัดเทียมตะวันตกและการรักษาเอกราชภายใต้อิทธิพลของมหาอำนาจ
นอกจากนี้ เล่มนี้ยังวิเคราะห์การเผชิญหน้ากับโลกตะวันตกในฐานะยุทธศาสตร์ทางภูมิปัญญา ทั้งการปรับตัว การรับแบบอย่าง และการยืนกรานรักษาวัฒนธรรมไทย ตลอดจนสำรวจความจริงสองระดับของประวัติศาสตร์ไทยผ่านมุมมองมนุษยศาสตร์ และตั้งคำถามถึงอภิสิทธิ์ปลอดความผิดกับนิติรัฐแบบไทย ว่าระบบกฎหมายไทยรองรับความเหลื่อมล้ำทางอำนาจอย่างไร
ทั้งหมดนี้คือการตีความประวัติศาสตร์ไทยในมุมมองใหม่ที่ชวนขบคิดถึงความซับซ้อนของประวัติศาสตร์วัฒนธรรมและการก่อรูปของอัตลักษณ์ไทยในยุคสมัยใหม่ หากคุณสนใจว่าความคิดชุดใดบ้างที่หล่อหลอมสยามยุคใหม่ และกรอบเหล่านั้นยังส่งผลต่อการมองบ้านเมืองของเราแค่ไหน เล่มนี้อาจเป็นคู่มือเล็ก ๆ ให้คุณค่อย ๆ คลี่ปมและตั้งคำถามไปพร้อมกัน
