หนังสือปกเดียวกันเสด็จประพาสต้น

เสด็จประพาสต้น เล่มนี้พาเราย้อนไปทำความรู้จักพระราชกรณียกิจที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้ความสำคัญ นั่นคือการเสด็จประพาสหัวเมืองต่าง ๆ เพื่อทอดพระเนตรสภาพบ้านเมืองและวิถีชีวิตของราษฎรอย่างใกล้ชิด เนื้อหาเล่าเรื่องผ่านจดหมายเหตุที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ โดยวางทำนองเป็นจดหมายถึงเพื่อน เล่าถึงการตามเสด็จในปี พ.ศ. 2447

สิ่งที่ทำให้การประพาสครั้งนี้แตกต่างจากการเสด็จเยือนเมืองแบบเป็นทางการ คือพระองค์ทรงเลือกเดินทางอย่างเรียบง่าย ไม่ให้หัวเมืองจัดการรับเสด็จตามราชประเพณี ทรงแต่งพระองค์เยี่ยงสามัญชนและปะปนไปกับราษฎร เพื่อให้ได้เห็นผู้คนและท้องถิ่นตามที่เป็นจริง อีกทั้งยังเป็นการเปลี่ยนบรรยากาศและพักพระราชอิริยาบถจากความไม่สบายพระองค์ด้วย

เส้นทางในบันทึกเริ่มจากบางปะอิน ล่องลงมาตามแม่น้ำเจ้าพระยาและลำน้ำสายต่าง ๆ ผ่านเมืองนนทบุรี ราชบุรี เพชรบุรี สมุทรสงคราม สมุทรสาคร นครปฐม และสุพรรณบุรี ก่อนวกกลับถึงอยุธยาและบางปะอิน แล้วจึงเสด็จกลับกรุงเทพฯ โดยรถไฟ ผู้อ่านจะได้สัมผัสภาพบ้านเมือง ผู้คน และการปฏิบัติงานของข้าราชการท้องถิ่นในมุมที่ราชการทั่วไปอาจมองไม่เห็น

นอกจากนี้ งานศึกษาเกี่ยวกับบันทึกเสด็จประพาสต้นยังชี้ให้เห็นว่า เรื่องเล่าฉบับนี้มีส่วนสร้างภาพจำของรัชกาลที่ 5 ในฐานะพระมหากษัตริย์ที่ใกล้ชิดราษฎร ขณะที่เอกสารของนายบ่าย เจ้าพนักงานรักษาคลองดำเนินสะดวก บันทึกขบวนเรือพระที่นั่งไว้ถึง 59 ลำ ซึ่งสะท้อนภาพการเสด็จอย่างสมพระเกียรติอีกด้านหนึ่ง ความต่างนี้ชวนให้คิดต่อถึงการเล่าเรื่องประวัติศาสตร์และภาพลักษณ์ที่ถูกสร้างขึ้นในแต่ละยุคสมัย

ถ้าคุณสนใจประวัติศาสตร์สังคมไทย การเดินทาง และแง่มุมชีวิตของผู้คนในรัชสมัยนั้น ลองเปิดจดหมายเหตุเล่มนี้แล้วค่อย ๆ ติดตามเส้นทางและบทสนทนาที่บันทึกไว้ไปพร้อมกัน น่าจะได้มุมมองใหม่ ๆ ที่ชวนคิดไม่น้อยเลย