นิราศหนองคาย หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์)

นิราศหนองคายเป็นวรรณกรรมประเภทนิราศที่แต่งด้วยกลอนแปดสุภาพ ประพันธ์โดยหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) เนื้อหาว่าด้วยประวัติศาสตร์และสงคราม บรรยายลักษณะกระบวนทัพและการทหารในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เรื่องราวเกิดขึ้นเมื่อกวีได้ติดตามเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) ไปปราบฮ่อที่หลวงพระบางในสมัยรัชกาลที่ 5 กวีในฐานะเสมียนผู้ใกล้ชิดได้บันทึกเรื่องราวที่ประสบพบเห็นในการยกทัพครั้งนั้นไว้ในบทนิราศ

ฉบับสมุดฝรั่งซึ่งเป็นฉบับเก่าแก่ที่สุดที่นำมาศึกษาได้ นอกจากบันทึกเหตุการณ์แล้ว ยังมีเนื้อความที่แสดงความรู้สึกนึกคิดของกวีอย่างตลกขบขัน ใช้ภาษาและการเล่นคำเชิงยั่วล้อเสียดสีบุคคลอย่างเด่นชัด

นิราศหนองคายพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2421 ที่โรงพิมพ์หมอสมิธ บางคอแหลม สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ไม่พอใจว่ามีเนื้อหาพาดพิงถึงตนอย่างรุนแรง เมื่อไต่สวนแล้วกวีถูกลงโทษเฆี่ยน 50 ที จำคุก 8 เดือน และให้ทำลายหนังสือฉบับพิมพ์ทั้งหมด ต่อมามีประกาศราชกิจจานุเบกษาในรัชกาลที่ 5 ระบุโทษและสั่งให้ทำลายหนังสือ และกวีคงถูกถอดบรรดาศักดิ์ขุนพิพิธภักดีในคราวนั้น

ภายหลังกวีได้เขียนนิราศหนองคายขึ้นใหม่ น่าจะเสร็จไม่เกิน พ.ศ. 2458 โดยเพิ่มเติมข้อความ มีส่วนกล่าวถึงโทษโบยที่ตนได้รับ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงขอคัดลอกเก็บที่หอพระสมุดวชิรญาณ ต่อมากรมศิลปากรได้คัดลอก ชำระ และตัดตอนเนื้อความที่กระทบกระเทือนผู้อื่นออก แล้วพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก พ.ศ. 2498 ในงานพระราชทานเพลิงศพขุนสันทัต (สัดทัด) วุฒิวิถี (สวน สันทัดวุฒิ) ซึ่งเป็นต้นฉบับของการพิมพ์ครั้งต่อ ๆ มาอีก 6 ครั้ง

ในทางการศึกษาวิชาการ งานนี้ถูกจัดเป็นวรรณกรรมการเมือง โดยอ้างความเห็นของสิทธิ ศรีสยาม นามแฝงของจิตร ภูมิศักดิ์ ที่วิเคราะห์ว่านิราศหนองคายเป็นอาวุธทางการเมืองของชนชั้นกลางที่ใช้ตอบโต้ชนชั้นศักดินา และมีการกล่าวถึงการบันทึกสภาพสังคม วิถีชีวิตชาวบ้าน และการวิพากษ์วิจารณ์การเมืองอย่างตรงไปตรงมา งานศึกษาของจิตร ภูมิศักดิ์ชิ้นนี้ได้นำฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2498 มาศึกษาวิพากษ์เมื่อ พ.ศ. 2504 โดยยังไม่มีโอกาสอ่านฉบับสมุดไทย

หากคุณสนใจวรรณคดีไทยที่ผูกพันกับเหตุการณ์บ้านเมือง และอยากเห็นว่ากวีใช้บทกลอนบันทึกสงคราม สภาพสังคม และความรู้สึกนึกคิดของตนไว้อย่างไร นิราศหนองคายพร้อมบทวิเคราะห์เรื่องนี้ก็น่าจะพาไปสำรวจประวัติศาสตร์วรรณคดีไทยในมุมที่ชวนขบคิดได้ไม่น้อย