หนังสือปกเดียวกันพระนลคำหลวง

พระนลคำหลวง พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2456–2457 และพิมพ์จำหน่ายเผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2459 ถือเป็นพระราชนิพนธ์คำหลวงเพียงเรื่องเดียวของรัชกาลที่ 6 และได้รับการยกย่องจากวรรณคดีสโมสรว่าเป็นหนังสือแต่งดีประเภทกวีนิพนธ์ ที่มีคุณค่าทั้งด้านเนื้อหาและรูปแบบการประพันธ์ เนื้อหาของเรื่องอ้างอิงจากนโลปาขยานในมหากาพย์มหาภารตะ ผ่านฉบับแปลภาษาอังกฤษชื่อ Story of Nala โดยเซอร์โมเนียร์ โมเนียร์-วิลเลียมส์ ซึ่งพระองค์ทรงใช้เป็นหลักในการแปลและเรียบเรียงเป็นวรรณคดีไทย

เรื่องราวที่ถ่ายทอดเป็นความรักและการผจญภัยของพระนล กษัตริย์เมืองนิษัท และพระนางทมยันตีแห่งแคว้นวิทรรภ พระมเหสีผู้เปี่ยมด้วยความงามและความซื่อสัตย์ เริ่มตั้งแต่การเลือกคู่ของพระนางทมยันตีซึ่งพระนลได้รับเลือกให้เป็นคู่ครอง การพลัดพรากจากกันเนื่องจากการเสี่ยงพนัน และการกลับมาครองคู่กันอีกครั้งในที่สุด

พระนลคำหลวงยังโดดเด่นด้วยศิลปะการประพันธ์ที่ทรงใช้คำประพันธ์หลากหลายชนิด ทั้งโคลง กลอน กาพย์ ฉันท์ และร่าย เช่น โคลงสี่ โคลงสาม โคลงสอง กลอนบทละคร กลอนแสก กลอนเพลงยาว กาพย์ยานี กาพย์ฉบัง กาพย์สุรางคนางค์ ฉันท์วสันตดิลก อินทรวิเชียร และโตฏก รวมถึงโคลงกลบทอีกด้วย

โครงสร้างของเล่มแบ่งเป็น 7 ภาค เริ่มจากนมัสกฤติกถาหรือบทไหว้ครู ตามด้วยอารัมภกถาที่แสดงพระราชประสงค์ในการพระราชนิพนธ์ และนิทานวัจนะว่าด้วยบ่อเกิดของเรื่องพระนล จากนั้นเป็นเรื่องพระนลซึ่งมีเนื้อหา 26 สรรค จัดพิมพ์สองภาษาเคียงกัน โดยด้านซ้ายเป็นโศลกภาษาสันสกฤตและด้านขวาเป็นบทร้อยกรองภาษาไทย ต่อด้วยอุตตรกถาที่กล่าวถึงทศพิธราชธรรมและเบญจธรรมของสตรี พร้อมบทบูชาพระรัตนตรัยและสรรเสริญพระพุทธคุณ ปิดท้ายด้วยภาคผนวกอธิบายลักษณะคำประพันธ์และอภิธานศัพท์อธิบายคำในเนื้อเรื่อง

แม้เป็นวรรณคดีที่เนื่องในคติพราหมณ์ต่างจากคำหลวงเรื่องอื่นที่มักเป็นวรรณคดีทางพุทธศาสนา แต่ความงดงามของภาษาและคุณค่าของเนื้อเรื่องทำให้เรื่องนี้ยังคงถูกกล่าวอ้างและศึกษาสืบมา เหมาะกับผู้อ่านที่อยากทำความรู้จักวรรณคดีไทยชิ้นสำคัญผ่านการเดินทางของพระนลและพระนางทมยันตี แล้วค่อย ๆ สัมผัสความงามของถ้อยคำที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน