โลกดิสโทเปียในนิยาย ทำไมเรื่องแต่งบางเรื่องถึงดูคล้ายโลกปัจจุบัน

ความน่ากลัวของนิยายดิสโทเปียบางเรื่องเพิ่งเริ่มขึ้นตอนเราวางหนังสือ เพราะเมื่อเงยหน้าจากเมืองสมมติ เรากลับมองเห็นคำถามเดิมอยู่บนหน้าจอ ในที่ทำงาน หรือในมาตรฐานที่สังคมใช้ตัดสินคน ใครกำหนดว่าอะไรจริง ใครได้ประโยชน์จากกติกา และเรามีสิทธิ์ปฏิเสธสิ่งที่คนอื่นบอกว่าดีต่อเรามากแค่ไหน

ความคล้ายนี้ทำให้อดคิดไม่ได้ว่า นักเขียนรู้อนาคตได้อย่างไร แต่หลายครั้งสิ่งที่พวกเขาทำคือสังเกตโลกของตัวเอง แล้วลองขยายแนวโน้มหนึ่งออกไปจนสุดทาง ความเหลื่อมล้ำที่พบเห็นอยู่แล้วอาจกลายเป็นเมืองแบ่งชนชั้น ความต้องการความมั่นคงอาจกลายเป็นข้ออ้างให้ตรวจสอบทุกชีวิต และความบันเทิงอาจถูกใช้ห่อหุ้มความรุนแรงจนคนดูเผลอลืมถามถึงคนที่กำลังเจ็บ

ดิสโทเปียคือโลกสมมติที่ระบบสังคมสร้างหรือค้ำจุนสภาพชีวิตอันกดทับมนุษย์ จึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่ตึกร้างหรือโลกหลังภัยพิบัติ เมืองที่สะอาด มีระเบียบ และดูมีความสุข ก็อาจซ่อนความน่ากลัวไว้ได้เช่นกัน บทความนี้ชวนค่อย ๆ เปิดประตูเหล่านั้น ผ่านนิยายและหนังสืออ่านต่อ 20 เรื่อง โดยเก็บจุดหักมุมสำคัญไว้ให้ค้นพบเอง

เมื่อคนกำหนดความจริงมีสิทธิ์แก้อดีต

ใน 1984 หนึ่ง-เก้า-แปด-สี่ มหานครแห่งความคับแค้น ของ จอร์จ ออร์เวลล์ วินสตัน สมิธทำงานเกี่ยวกับการแก้ไขบันทึกข่าวให้สอดคล้องกับสิ่งที่พรรคต้องการให้เป็นความจริง การควบคุมจึงเข้าไปไกลกว่าการห้ามพูด เพราะเมื่อหลักฐานของเมื่อวานถูกเปลี่ยน คนธรรมดาจะใช้อะไรตรวจสอบว่าสิ่งที่ตนจำได้นั้นเคยเกิดขึ้น

นี่คือความอึดอัดที่ทำให้เรื่องยังชวนอ่าน แม้นิยายตีพิมพ์ตั้งแต่ปี 1949 ออร์เวลล์วางคำถามเรื่องภาษา การเฝ้ามอง และความทรงจำไว้ในชีวิตประจำวันของตัวละคร จนกิจกรรมเล็ก ๆ อย่างการเขียนความคิดลงกระดาษมีน้ำหนักขึ้นมาทันที

เมื่อนำมาคิดต่อกับปัจจุบัน เราอาจเริ่มจากการถามว่า ข่าวชิ้นนี้มีต้นทางอะไร มีฉบับก่อนแก้ไขให้ตรวจสอบหรือไม่ และใครมีอำนาจทำให้หลักฐานหายไป การแก้ข่าวที่ผิดพร้อมบอกเหตุผลกับการลบอดีตเพื่อรักษาอำนาจมีความแตกต่างกัน ความละเอียดตรงนี้ช่วยให้การอ่าน 1984 เป็นมากกว่าการติดป้ายว่าสิ่งที่เราไม่ชอบทั้งหมดคือบิ๊กบราเธอร์

กติกาอาจยังอยู่ แต่ความหมายค่อย ๆ เปลี่ยน

Animal Farm ไร่ของผองสัตว์ ของ จอร์จ ออร์เวลล์ ใช้ฟาร์มและสรรพสัตว์เล่าเรื่องการปฏิวัติ อุดมการณ์ และอำนาจที่รวมศูนย์ เป็นนิทานเสียดสีการเมืองที่ชวนสังเกตว่า ถ้อยคำเรื่องความเท่าเทียมอยู่ร่วมกับการแบ่งสิทธิพิเศษได้อย่างไร

พลังของเรื่องอยู่ที่ระยะห่างระหว่างหลักการกับชีวิตจริง ผู้อ่านจึงอาจลองสังเกตระหว่างอ่านว่า ใครได้อธิบายกฎ ใครเข้าถึงความรู้ และใครต้องเชื่อคำอธิบายจากผู้อื่น คำถามเหล่านี้อ่านได้ทั้งในบริบทประวัติศาสตร์ที่หล่อหลอมงานของออร์เวลล์ และในฐานะเครื่องมือพิจารณาความรับผิดชอบของผู้มีอำนาจ โดยไม่ต้องจับตัวละครทุกตัวมาเทียบกับบุคคลร่วมสมัยแบบหนึ่งต่อหนึ่ง

ภาพวาดตีความพื้นที่ส่วนตัวท่ามกลางสายตาของเมือง เป็นฉากสมมติประกอบแนวคิดในบทความ

โลกที่ทุกคนสุขสบาย อาจเหลือพื้นที่ให้เลือกน้อยลง

โลกที่เราเชื่อ Brave New World ของ อัลดัส ฮักซ์ลีย์ ชวนเข้าไปในสังคมที่ออกแบบมนุษย์และปรับเงื่อนไขการใช้ชีวิตให้รับกับระเบียบที่วางไว้ ความสงบและความพึงพอใจจึงมีด้านที่น่าตั้งคำถาม เมื่อคนถูกทำให้พอใจกับที่ทางของตนตั้งแต่ต้น เขายังได้เลือกชีวิตนั้นจริงหรือเปล่า

ฮักซ์ลีย์ทำให้เราคิดต่อถึงอำนาจที่ทำงานผ่านความสะดวก การบริโภค และสิ่งที่ช่วยกลบความไม่สบายใจ มากกว่าปรากฏตัวเป็นคำสั่งแข็งกร้าวทุกครั้ง หากอ่านเทียบกับชีวิตวันนี้ คำถามที่น่าลองคือ เรามีเวลาหยุดคิดถึงสิ่งที่ต้องการเองมากแค่ไหน และสิ่งที่เลือกนั้นเกิดขึ้นภายใต้ทางเลือกแบบใด

ประเด็นนี้ไม่ได้ทำให้ความสุขหรือความบันเทิงกลายเป็นสิ่งผิด แต่ชวนดูว่าเรายังเข้าถึงข้อมูลอื่นและปฏิเสธได้หรือไม่ การใช้เทคโนโลยีอย่างสมัครใจกับการถูกกำหนดชีวิตโดยไม่มีทางเลือกมีผลต่อเสรีภาพต่างกัน

ส่วน อั๊กลี่ Uglies ของ สก๊อต เวสเตอร์เฟลด ย้ายคำถามมาที่มาตรฐานความงาม ผ่านโลกที่การเปลี่ยนรูปลักษณ์เมื่ออายุถึงเกณฑ์เป็นเรื่องปกติ ความอยากได้รับการยอมรับของทัลลีทำให้คำถามเรื่องตัวตนใกล้ตัวขึ้นทันที ถ้าความงามถูกวางไว้เป็นประตูสู่ชีวิตที่ดีกว่า คนที่ยังไม่ผ่านประตูนั้นจะมองคุณค่าตนเองอย่างไร เป็นอีกเรื่องสำหรับคนที่อยากอ่านการผจญภัยพร้อมคิดเรื่องแรงกดดันให้เป็นเหมือนคนอื่น

เมื่อความทุกข์ของคนหนึ่งกลายเป็นรายการของอีกคน

The Hunger Games ของ ซูซานน์ คอลลินส์ วางการต่อสู้เอาชีวิตรอดของเยาวชนไว้กลางการถ่ายทอดสด โดยมีความเหลื่อมล้ำระหว่างแคปิตอลกับเขตต่าง ๆ เป็นโครงสร้างรองรับ เรื่องจึงชวนถามทั้งว่าใครเป็นผู้กำหนดเกม และคนดูถูกชักชวนให้มองผู้เล่นอย่างไร

คอลลินส์เล่าในบทสัมภาษณ์ของ Scholastic ว่าความคิดเริ่มก่อตัวขึ้นขณะสลับช่องระหว่างรายการเรียลลิตี้กับภาพข่าวสงคราม รายละเอียดนี้ทำให้เห็นวิธีทำงานของจินตนาการได้ดี เธอนำความไม่สบายใจจากสิ่งที่อยู่ในสื่อขณะนั้นมาต่อเป็นโลกสมมติ แล้วทำให้ผู้ชมและอำนาจของการแสดงเป็นส่วนหนึ่งของปัญหา

ภาคต่อ Catching Fire ขยายแรงกระเพื่อมของการกระทำที่ถูกสังคมจับตามอง ชวนคิดว่าภาพของคนคนหนึ่งอาจมีความหมายทางการเมืองเกินกว่าที่เจ้าตัวตั้งใจ ส่วน Mockingjay ขยับไปสู่สงครามและการแข่งขันช่วงชิงเรื่องเล่า ทำให้คำถามเรื่องผู้กำหนดภาพที่คนอื่นเห็นยิ่งเข้มข้นขึ้น ลิงก์ทั้งสามชื่อพาไปยังชุดภาษาอังกฤษสามเล่มรายการเดียวกัน ควรอ่านตามลำดับเพื่อรักษาความต่อเนื่องของเรื่อง

ความคล้ายกับชีวิตจริงในที่นี้อยู่ที่คำถามเรื่องความรับผิดชอบต่อภาพความทุกข์ เมื่อพบคลิปที่สะเทือนใจ เราอาจลองถามถึงที่มา บริบท และศักดิ์ศรีของคนในภาพ ก่อนปล่อยให้อารมณ์ตื่นเต้นพาไปถึงปุ่มแชร์ การเปรียบเทียบเช่นนี้ไม่จำเป็นต้องสรุปว่าโลกปัจจุบันเท่ากับพาเน็ม

ภาพวาดเมืองสวยงามที่มีทางเดินเป็นระเบียบ สื่อถึงความสะดวก ความเหมือนกัน และพื้นที่เล็ก ๆ สำหรับทางเลือก เป็นภาพเชิงสัญลักษณ์

เมื่อระบบต้องการให้คนหนึ่งคนมีคำจำกัดความเดียว

Divergent ไดเวอร์เจนท์ มายาเร้นโลก ของ เวอโรนิก้า รอธ สร้างสังคมที่แบ่งคนออกเป็นห้าฝ่ายตามคุณธรรมที่แต่ละฝ่ายยึดถือ เสน่ห์ของจุดตั้งต้นนี้คือสิ่งที่ดูดีอย่างความกล้าหาญ ความเสียสละ หรือความซื่อสัตย์ กลับกลายเป็นช่องแบ่งชีวิตได้ เมื่อระบบไม่ยอมรับว่าคนคนหนึ่งอาจมีหลายด้าน

ทริซจึงพาเราอ่านทั้งความรู้สึกของวัยที่กำลังเลือกอนาคตและความกดดันของการต้องมีสังกัด ส่วน Insurgent อินเซอร์เจนท์ ปริศนาสยบโลก ทำให้การเลือกข้างพัวพันกับความภักดี ความผิด และผลของความขัดแย้ง ขณะที่ Allegiant อัลลีเจนท์ แผนลับดับโลก ขยายคำถามไปถึงรากฐานของสังคมและสิ่งที่ตัวละครเคยเชื่อ ทั้งสามลิงก์เป็นฉบับภาษาไทยแยกเล่ม เหมาะกับการอ่านต่อเนื่องโดยไม่ค้นเรื่องย่อล่วงหน้า

เมื่อนึกถึงแบบประเมินหรือป้ายกำกับที่พบในชีวิตจริง นิยายชุดนี้อาจชวนให้ถามว่า เรากำลังใช้หมวดหมู่เพื่อทำความเข้าใจคน หรือใช้มันปิดโอกาสไม่ให้เขาเป็นอย่างอื่น ความคล้ายของคำถามไม่ได้แปลว่าแบบทดสอบทุกชนิดมีผลเท่ากับการแบ่งฝ่ายในนิยาย แต่ทำให้เราเห็นต้นทุนของการย่อมนุษย์ให้เหลือคำเดียว

หากอยากเปลี่ยนจังหวะเป็นแอ็กชัน Steelheart ของ แบรนดอน แซนเดอร์สัน ลองกลับด้านความคาดหวังต่อผู้มีพลังพิเศษ เมื่อพวกเขากลายเป็นผู้กดขี่ และคนธรรมดาต้องศึกษาจุดอ่อนเพื่อต่อสู้ โลกที่มีพลังเหนือมนุษย์ช่วยขยายคำถามธรรมดาแต่สำคัญว่า ความสามารถที่เหนือกว่าทำให้ใครมีสิทธิ์ปกครองผู้อื่นโดยไม่ถูกตรวจสอบหรือ

คนที่บอกว่าทำเพื่อส่วนรวม ควรตอบคำถามของใครบ้าง

The Maze Runner เกมล่าปริศนา ตอน วงกตมฤตยู ของ เจมส์ แดชเนอร์ เริ่มด้วยโธมัสที่เข้ามาในพื้นที่ปิดล้อมโดยแทบไม่มีความทรงจำเกี่ยวกับชีวิตเดิม ความลึกลับจึงไม่ได้อยู่แค่ทางออกจากวงกต แต่รวมถึงความไม่เท่ากันของข้อมูล ใครรู้มากกว่า และคนที่อยู่ข้างในจะตัดสินใจได้อย่างไรเมื่อไม่รู้เงื่อนไขทั้งหมด

The Scorch Trials เกมล่าปริศนา ตอน สมรภูมิมอดไหม้ เพิ่มบททดสอบในสภาพแวดล้อมโหดร้าย ทำให้ความไว้ใจระหว่างคนมีต้นทุนสูงขึ้น ส่วน The Death Cure เกมล่าปริศนา ตอน ไข้มรณะ ผลักคำถามเรื่องอำนาจตัดสินใจและสิ่งที่ยอมเสียเพื่อช่วยโลกให้หนักแน่นขึ้น ทั้งสามลิงก์อยู่ในชุดภาษาไทยเล่ม 1–3 รายการเดียวกัน

การอ่านเรื่องนี้เป็นโอกาสถกเถียงทางจริยธรรมว่า คำอธิบายเรื่องประโยชน์ส่วนรวมเพียงพอให้ละเลยเสียงของผู้ได้รับผลกระทบหรือไม่ เวลานำกลับมาคิดถึงโลกจริง เราควรตรวจทั้งข้อมูล ความยินยอม การกำกับดูแล และช่องทางโต้แย้ง ความน่ากลัวในนิยายไม่ใช่หลักฐานว่าการวิจัยหรือการแก้ปัญหาร่วมกันในชีวิตจริงเป็นสิ่งที่ไว้ใจไม่ได้ทั้งหมด

ดิสโทเปียที่พูดเบา ๆ อาจอยู่กับใจนานกว่าเสียงระเบิด

แผลลึกหัวใจสลาย Never Let Me Go ของ คาสึโอะ อิชิงุโระ พาเข้าไปในความทรงจำของแคธี เพื่อน และโรงเรียนประจำเฮลแชมที่มีกฎเกณฑ์ชวนสงสัย บรรยากาศของเรื่องค่อย ๆ ทำให้เราถามถึงสิ่งที่ตัวละครได้รับอนุญาตให้รู้ และชีวิตแบบที่พวกเขาถูกสอนให้ยอมรับ

ความสัมพันธ์ ความทรงจำ และช่วงเวลาธรรมดาคือสิ่งที่ทำให้โลกนี้มีน้ำหนักทางอารมณ์ อิชิงุโระอธิบายในบทสัมภาษณ์ที่สำนักพิมพ์เผยแพร่ว่า เขาวางเรื่องไว้ในอังกฤษฉบับประวัติศาสตร์ทางเลือก มากกว่ามุ่งสร้างคำพยากรณ์อนาคต นี่จึงเป็นตัวอย่างสำคัญว่า ดิสโทเปียสามารถใช้ฉากที่คุ้นตาเพื่อถามถึงคุณค่าของชีวิตได้ โดยไม่ต้องอาศัยเมืองแห่งอนาคตเสมอไป

หากอยากถอยกลับไปมองรากของจินตนาการแนวนี้ The Time Machine ของ เอช. จี. เวลส์ ใช้การเดินทางข้ามเวลาเปิดคำถามเรื่องชนชั้นและทิศทางของอารยธรรม เรื่องอนาคตจึงอ่านเป็นการคิดต่อจากความไม่เท่าเทียมในยุคผู้เขียนได้ด้วย รายการที่เชื่อมไว้เป็นฉบับเรียบเรียงสำหรับฝึกภาษาอังกฤษ ชุด Penguin Readers ตามภาพสินค้า เหมาะกับคนที่อยากลองอ่านแนวคิดผ่านภาษาที่ปรับระดับแล้ว ควรตรวจรายละเอียดฉบับก่อนเลือกหากต้องการต้นฉบับเต็ม

ภาพวาดห้องอ่านหนังสือยามเช้า สื่อถึงการสนทนาและการมีส่วนร่วมในการกำหนดอนาคต เป็นฉากสมมติ

อ่านต่อให้เห็นกลไกที่นิยายทำให้เราสะดุดใจ

หลังเดินผ่านโลกสมมติ ลองเปลี่ยนมาอ่านหนังสืออีกสี่เล่มที่ช่วยขยายคำถามคนละด้าน ส่วนนี้เป็นหนังสือแนวความคิดและบทวิเคราะห์ ไม่ใช่นิยายดิสโทเปียทั้งหมด จึงควรอ่านข้อเสนอและเหตุผลของผู้เขียนอย่างวิพากษ์ไปด้วย

• Propaganda โฆษณาชวนเชื่อ ของ เอ็ดเวิร์ด เบอร์เนยส์ พาไปดูความคิดเรื่องการกำหนดความคิดเห็นสาธารณะจากผู้ทำงานด้านประชาสัมพันธ์ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 เหมาะกับการอ่านต่อจาก Animal Farm หรือ The Hunger Games เพื่อถามว่า ใครสร้างความน่าเชื่อถือและความยินยอม หนังสือสะท้อนมุมมองของผู้เขียนในยุคนั้น จึงมีพื้นที่ให้โต้แย้ง ไม่จำเป็นต้องรับข้อเสนอทั้งหมด
• โฮโมดีอุส ประวัติย่อของวันพรุ่งนี้ Homo Deus ของ ยูวัล โนอาห์ แฮรารี ชวนสำรวจความเป็นไปได้จากเทคโนโลยีและทิศทางที่มนุษย์อาจมุ่งไป อ่านประกบกับ Brave New World แล้วตั้งคำถามต่อได้ว่า เมื่อความสามารถในการออกแบบชีวิตเพิ่มขึ้น ใครจะได้เป็นผู้เลือกและใครอาจถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ควรรับข้อเสนอเรื่องอนาคตในฐานะสิ่งที่ยังถกเถียงได้
• 21 บทเรียนสำหรับศตวรรษที่ 21 ของ ยูวัล โนอาห์ แฮรารี หันมาถามเรื่องเทคโนโลยี การเมือง และการใช้ชีวิตร่วมกันในปัจจุบัน เหมาะกับคนที่อยากนำความสงสัยหลังอ่านนิยายไปต่อเป็นประเด็นให้ค้นคว้า แทนการหยุดอยู่ที่ความรู้สึกว่าโลกกำลังน่ากลัวขึ้น
• ดิสโทเปียไม่สิ้นหวัง: ภาพยนตร์ฮอลลีวูดและการเมืองโลก เขียนโดย สรวิศ ชัยนาม แปลโดย กรพินธุ์ พัวพันสวัสดิ์ ใช้ภาพยนตร์เป็นพื้นที่วิเคราะห์การเมืองและสังคม เหมาะกับคนที่อยากอ่านต่อว่าภาพโลกเลวร้ายอาจเปิดประเด็นเรื่องอำนาจและความหวังได้อย่างไร เป็นการเปลี่ยนจากการติดตามเนื้อเรื่องมาสังเกตวิธีที่เรื่องเล่าชวนเราให้คิด

ความคล้ายที่มีประโยชน์ ต้องพาไปถามให้ละเอียดขึ้น

ลองเลือกภาพหนึ่งที่ติดใจจากหนังสือ แล้วค่อยแยกเป็นสามคำถาม ในเรื่องเกิดอะไรขึ้น ในโลกจริงมีหลักฐานอะไร และตรงไหนที่ทั้งสองยังแตกต่างกัน วิธีนี้ทำให้คำว่าดิสโทเปียช่วยเพิ่มความชัดเจน แทนที่จะกลายเป็นคำครอบทุกความไม่สบายใจ

ยกตัวอย่างเรื่องข้อมูลบนแพลตฟอร์มดิจิทัล เราอาจเริ่มจากถามว่าใครมองเห็นข้อมูลใด ระบบตรวจสอบได้เพียงใด และผู้ได้รับผลกระทบมีเสียงหรือไม่ ประเด็นเหล่านี้มีพื้นที่ถกเถียงในโลกจริงด้วย เช่น แนวทางกำกับแพลตฟอร์มของ UNESCO ที่ให้ความสำคัญกับเสรีภาพในการแสดงออกและการเข้าถึงข้อมูล พร้อมบทบาทของผู้เกี่ยวข้องหลายฝ่าย การมีข้อถกเถียงและกลไกตรวจสอบเช่นนี้เองคือรายละเอียดที่ต้องนับรวมเมื่อเปรียบเทียบกับโลกปิดตายในนิยาย

หนังสือเหล่านี้อาจทำให้เราเงยหน้าจากกระดาษด้วยความรู้สึกไม่สบายใจ แต่ความรู้สึกนั้นยังเดินต่อได้ เมื่อเปลี่ยนจากการถามว่าโลกจริงเหมือนนิยายแค่ไหน มาเป็นการถามว่ากติกาใดควรถูกตรวจสอบ เสียงของใครยังไม่ถูกรับฟัง และเราต้องการรักษาพื้นที่แบบไหนไว้ให้ชีวิต

ครั้งต่อไปที่เปิดนิยายดิสโทเปีย ลองสังเกตช่วงเวลาที่ตัวละครยังตั้งคำถามได้ บางทีพื้นที่เล็ก ๆ ตรงนั้นอาจเป็นสิ่งที่เราอยากนำกลับออกมาจากหนังสือมากที่สุด