ภาษิต จิตรภาษา ภาษาใหม่

หนังสือเล่มนี้ชวนเรามองภาษาไทยในอีกมิติหนึ่ง นั่นคือการตามหาความเป็นมาของ "คำ" และ "ความหมาย" ที่ผูกอยู่กับวัฒนธรรม ประเพณี และชีวิตผู้คน เนื้อหาส่วนหนึ่งมาจากบทความที่เคยตีพิมพ์ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม จึงอ่านได้เพลิน ๆ ทีละเรื่อง ตั้งแต่ประเด็นภาษากับประวัติศาสตร์ ภาษาของนักรัก ไปจนถึงคำอย่าง «อัพภาส» ในภาษาไทย และการใช้ไม้ยมกในแต่ละสมัย

ความน่าสนใจอยู่ที่การหยิบคำและสำนวนมาไขที่มาให้เห็นว่า ภาษาไม่ใช่แค่เครื่องมือสื่อสาร แต่สะท้อนความคิด ความเชื่อ และรสนิยมของผู้คนในแต่ละยุค ผู้อ่านจะได้สำรวจหัวเรื่องอย่างสิบสองภาษา หัวล้าน 7 ชนิด สนทนากับเทวดา มิคสัญญี ธรณีสาร เดรฉานวิชา สนิมในวรรณคดี ตลอดจนโคลงกวีโบราณและเรื่องจิปาฐะ ซึ่งล้วนเป็นตัวอย่างของการคลี่ปมถ้อยคำให้เชื่อมโยงกับบริบททางสังคม

อีกด้านหนึ่ง เล่มนี้ยังพาไปรู้จักวัฒนธรรมการแสดงและการละเล่น ทั้งข้อสงสัยว่าลิเกลูกบทมาจากไหน ลิเกแม่บทเป็นอย่างไร โขนแห้งเป็นอย่างไร หนังสดคืออะไร รวมถึงมุมมองว่า «เซ็กซ์» เป็นเครื่องจรรโลงศิลปะและวัฒนธรรมได้อย่างไร

ในส่วนของประเพณีและคติความเชื่อ มีทั้งจุลศักราชกับสงกรานต์ ยี่เป็งเชียงใหม่ สารทคุกง้วงและมูลเหตุของขนมจ้าง เทศกาลแข่งเรือมังกร การก่อพระทราย และคำพื้นบ้านอย่างเจ้าชู้ประตูดิน ปั้นหย่า เปิ๊ดสะก๊าด ส่วนสายจีน–ไทยและท้องถิ่นก็มีเรื่องของจีนที่เข้ามาอยู่ในวรรณคดีไทย รามายณะของไทยทำไมมีสี ซำปอกง ปุนเท่ากง พุทธก๋ง เจ้าแม่กวนอิม พระเจ้าตากเป็นจีนอะไร สำเพ็งและศรีสำเพ็ง มะไฟเดือนห้า ซาลากลางบ้าน และ «อีสานสามแยก» รวมถึงภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่าง «นกกระจอกกินน้ำ» ที่หายไป

ถ้าคุณเป็นคนที่ชอบตามรอยที่มาของคำ เห็นภาษาเป็นกระจกส่องวัฒนธรรม และอยากรู้ว่าถ้อยคำธรรมดา ๆ ซ่อนเรื่องราวทางประวัติศาสตร์กับประเพณีได้มากแค่ไหน เล่มนี้ชวนให้ค่อย ๆ อ่านแล้วลองสังเกตคำที่เราใช้อยู่ในชีวิตประจำวันดู