นิราศลอนดอน และ จดหมายเหตุ ของหม่อมราโชทัย

หนังสือเล่มนี้รวบรวมผลงานสำคัญของหม่อมราโชทัยไว้ด้วยกัน โดยเนื้อหาแบ่งออกเป็นหลายส่วน ได้แก่ ประวัตินิพนธ์ นิราศลอนดอน บทอธิบายของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และจดหมายเหตุของหม่อมราโชทัย

หม่อมราโชทัยมีนามเดิมว่าหม่อมราชวงศ์กระต่าย อิศรางกูร ณ อยุธยา เกิดเมื่อวันที่ ๑๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๖๓ เป็นบุตรของกรมหมื่นเทวานุรักษ์ ท่านได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทำหน้าที่ล่ามหลวงในคณะทูตที่เดินทางไปประเทศอังกฤษเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๐ โดยมีพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม บุนนาค) เป็นราชทูต ท่านได้ทูลเกล้าฯ ถวายจดหมายเหตุเรื่องราชทูตไทยไปลอนดอน และต่อมาจึงได้แต่งนิราศลอนดอนขึ้น

เนื้อหาของจดหมายเหตุบันทึกการเดินทางของคณะราชทูตไทยไปอังกฤษในรัชกาลที่ ๔ เริ่มต้นจากการออกเดินทางจากกรุงเทพฯ ผ่านสิงคโปร์ ไกโร (อายฆุบโต) มอลตา ยิบรอเตอ ไวโต และปอร์ดสมัท ก่อนจะถึงลอนดอน เมื่อไปถึงคณะทูตได้เข้าเฝ้าพระราชินีวิกตอเรียเพื่อนำพระราชสาส์นขึ้นถวาย และพระนางเจ้าได้เชิญราชทูตไปร่วมเลี้ยงโต๊ะ

ภายในเล่มยังพรรณนาถึงสถานที่และกิจกรรมสำคัญที่คณะทูตได้พบเห็น ทั้งที่ประชุมรัฐสภาชื่อปาลิเมนต์ การไปเยือนเมืองเบอมิงฮัม แมนเชสเตอร์ ลิเวอร์พูล และชีฟิลด์ ตลอดจนการเฝ้าพระราชินีที่พระราชวังบักกิงแฮม การชมการรำเท้า การซ้อมทหาร และการอภิเษกสมรสของพระราชธิดาองค์ใหญ่ รวมถึงการเสด็จไปปรัสเซียของเจ้าหญิงกับเจ้าชายเฟรดริก วิลเลียม

นอกจากนี้ยังมีการบันทึกการเยี่ยมชมสถานที่ต่างๆ เช่น คุก คลังสินค้า แม่น้ำเทมส์ การตั้งขุนนางของพระราชินี การเยี่ยมสถานที่กักกันคนบ้า และบริติชมิวเซียม ส่วนท้ายเล่มกล่าวถึงการเดินทางกลับจากลอนดอนผ่านโดเวอร์ เคมบริดจ์ ฝรั่งเศส อายฆุบโต มักกะห์ คาลี และสิงคโปร์ พร้อมทั้งบัญชีรายชื่อคณะทูต ๒๗ คน และบัญชีเครื่องราชบรรณาการ

สำหรับผู้อ่านที่สนใจบันทึกการเดินทางและมุมมองของคนไทยในต่างแดนสมัยรัชกาลที่ ๔ เรื่องราวในเล่มนี้น่าจะชวนให้ลองติดตามดูว่าคณะทูตไทยได้พบเจอผู้คนและบ้านเมืองที่แตกต่างจากบ้านเกิดอย่างไรบ้าง