ทำไมมนุษย์ถึงเริ่มสะสมสิ่งของ? จากของหายากสู่หนังสือที่รัก

“เรื่องนี้เคยอ่านแล้วนี่นา…แต่ปกนี้ยังไม่มี”

ลองนึกถึงคนที่ยืนอยู่หน้าชั้นหนังสือมือสอง เขาอาจไม่ได้กำลังหาเรื่องใหม่มาอ่าน แต่กำลังมองหาฉบับที่เคยเห็นในบ้านสมัยเด็ก ปกที่นักวาดคนโปรดออกแบบ หรือเล่มที่หายไปจากชุดซึ่งค่อย ๆ เก็บมาหลายปี

สำหรับคนเดินผ่าน มันอาจเป็นหนังสืออีกเล่มหนึ่ง แต่สำหรับเจ้าของชั้น นี่คือช่องว่างที่มีเรื่องราวรออยู่แล้ว

มนุษย์เริ่มรู้สึกกับสิ่งของแบบนี้ตั้งแต่เมื่อไร? หากต้องการชื่อคนที่ “คิดค้นการสะสม” หรือปีเริ่มต้นเพียงปีเดียว คำถามนี้ตอบได้ยากกว่าประวัติการประดิษฐ์เครื่องจักร เพราะการเก็บของที่จำเป็น การรักษาของสำคัญ และการตั้งใจรวบรวมของเป็นคอลเลกชัน มีขอบเขตคาบเกี่ยวกันอยู่

สิ่งที่ตามดูได้ชัดกว่าคือ ผู้คนในแต่ละยุคเลือกเก็บอะไร จัดสิ่งเหล่านั้นอย่างไร และอยากให้มันบอกเรื่องใด เส้นทางที่เราจะเดินต่อไปนี้เลือกมองตัวอย่างจากประวัติศาสตร์ยุโรปบางช่วง ก่อนกลับมาหาของสะสมและหนังสือในชีวิตใกล้ตัว ไม่ใช่เรื่องกำเนิดการสะสมทั้งหมดของโลก

เมื่อของชิ้นหนึ่งมีค่ามากกว่าประโยชน์ใช้สอย

นิทรรศการ Magnificent Obsessions: Why We Collect ของห้องสมุดสมิธโซเนียนชวนมองเหตุผลของการสะสมหลายด้าน ทั้งการรวบรวมความรู้เกี่ยวกับโลก การรักษาอดีต และการทำตามความสนใจหรือความปรารถนาของผู้สะสม

ลองเทียบก้อนหินที่ใช้ทับกระดาษกับก้อนหินที่เก็บจากสถานที่ซึ่งเคยไปกับคนสำคัญ ประโยชน์ทางกายภาพอาจเหมือนกัน แต่เหตุผลที่จะเก็บไว้ต่างกัน เมื่อเริ่มเลือก จัดกลุ่ม และมองหาชิ้นที่เกี่ยวข้องกัน เราก็กำลังสร้างความสัมพันธ์ระหว่างวัตถุเหล่านั้นด้วย

มองจากมุมนี้ การสะสมอาจเป็นทั้งการตั้งคำถามกับโลก และการเลือกว่าชีวิตส่วนไหนควรมีสิ่งของช่วยจดจำ คุณค่าไม่ได้อยู่ที่ความหายากเพียงอย่างเดียว เรื่องราวที่ผูกกับของก็มีส่วนกำหนดว่าอะไรควรได้พื้นที่ในตู้หรือบนชั้น

ตู้ของแปลก: ย่อโลกกว้างมาไว้ในห้องเดียว

ภาพวาดตีความห้องสะสมของในยุโรปยุคต้นสมัยใหม่ ไม่ใช่ภาพจำลองคอลเลกชันใดโดยเฉพาะ

ในยุโรปคริสต์ศตวรรษที่ 16–17 มีวัฒนธรรมที่เรียกกันว่า cabinet of curiosities หรือ Wunderkammer คำว่า cabinet ในบริบทนี้อาจหมายถึงทั้งตู้และห้องเล็ก ๆ ที่ใช้เก็บของชวนพิศวง

ลองจินตนาการถึงเปลือกหอยรูปร่างแปลก แร่สีสวย ภาชนะฝีมือประณีต และเครื่องมือที่ชวนให้สงสัย สิ่งที่ปัจจุบันเราแยกไว้คนละหมวด อาจอยู่ร่วมกันในพื้นที่เดียว พิพิธภัณฑ์วิกตอเรียแอนด์อัลเบิร์ตอธิบายวัฒนธรรมนี้ผ่านการพบกันของธรรมชาติ ศิลปะ ความรู้ และการสืบค้น

ตัวอย่างหนึ่งคือเปลือกหอยนอติลุสที่ถูกนำมาตกแต่งเป็นภาชนะ ความน่าทึ่งมีทั้งโครงสร้างจากธรรมชาติและฝีมือช่าง สำหรับผู้สะสม สิ่งของจึงเปิดคำถามได้หลายทางพร้อมกันว่า มันมาจากไหน เกิดขึ้นอย่างไร และใครทำให้มันมีรูปร่างเช่นนี้

ของจากแดนไกลยังต้องอาศัยเส้นทางที่ทำให้มันเดินทางมาได้ V&A ยกตัวอย่างอัมสเตอร์ดัมในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ซึ่งเป็นศูนย์กลางการค้าและมีเปลือกหอยจากทะเลอินเดียเข้าสู่ตลาด ตู้เล็ก ๆ จึงเชื่อมอยู่กับโลกที่กว้างกว่าห้องของเจ้าของมาก

จากความสนใจส่วนตัว สู่แหล่งความรู้ของคนอื่น

ตัวอย่างที่เห็นการเดินทางของคอลเลกชันได้ชัดคือของสะสมของจอห์น เทรดสแคนต์ ผู้พ่อและผู้ลูก ทั้งคู่เป็นคนทำสวนที่รวบรวมพืช พร้อมกับของจากธรรมชาติและสิ่งที่มนุษย์ทำขึ้น

ต่อมา เอไลอัส แอชโมล เสนอคอลเลกชันเทรดสแคนต์ให้มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดในปี 1677 และพิพิธภัณฑ์แอชโมเลียนเปิดอย่างเป็นทางการวันที่ 21 พฤษภาคม 1683 นี่เป็นตัวอย่างของสิ่งที่เคยอยู่ในวงของผู้สะสม แล้วถูกนำมาจัดเก็บในสถาบันเพื่อการศึกษา

อีกเส้นทางหนึ่งคือคอลเลกชันของเซอร์ฮันส์ สโลน ซึ่งมีทั้งตัวอย่างธรรมชาติ หนังสือ ต้นฉบับ เหรียญ ภาพพิมพ์ และวัตถุอีกหลายประเภท รัฐซื้อคอลเลกชันหลังเขาเสียชีวิตในปี 1753 และของเหล่านี้เป็นรากฐานสำคัญส่วนหนึ่งของบริติชมิวเซียม

การตามประวัติของสะสมจึงทำให้เห็นว่า ความอยากรู้ของบุคคลสามารถทิ้งทรัพยากรให้คนรุ่นหลังได้ แต่เรื่องราวไม่ได้มีเพียงความสำเร็จของเจ้าของคอลเลกชัน โครงการ Sloane Lab ชี้ว่าของสะสมเกิดจากเครือข่ายผู้คนทั่วโลก และเชื่อมกับการค้า อาณานิคม ตลอดจนผลประโยชน์จากการค้าทาส

เมื่อชื่นชมของชิ้นหนึ่ง เราจึงควรถามด้วยว่า มันเดินทางมาถึงที่นี่ได้อย่างไร และมีใครอยู่ในเรื่องราวนั้นบ้าง

ของสะสมต้องการทั้งที่เก็บ และเรื่องราวที่ตามกลับได้

ภาพวาดเชิงตีความ: การบันทึกที่มาเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลของสะสม

วันที่ได้ของชิ้นใหม่มาอาจน่าตื่นเต้นที่สุด แต่เมื่อเวลาผ่านไป ข้อมูลเล็ก ๆ กลับสำคัญขึ้นเรื่อย ๆ ของนี้ได้มาจากใคร เมื่อไร เคยอยู่กับอะไร และเหตุใดจึงเลือกเก็บ?

British Library เผยแพร่ชุดข้อมูลสำเนาบัญชีหนังสือและต้นฉบับของสโลน โดยอธิบายว่าบัญชีเหล่านี้สำคัญต่อการทำความเข้าใจคอลเลกชัน และช่วยตามหาสิ่งที่ปัจจุบันกระจายอยู่ในหลายสถาบัน บัญชีจึงไม่ได้เป็นเพียงรายการตรวจจำนวน แต่เป็นร่องรอยที่ทำให้ของกลับไปเชื่อมกับประวัติของมันได้

หลักคิดนี้นำมาใช้กับชั้นหนังสือส่วนตัวได้อย่างเรียบง่าย อาจจดชื่อเล่ม ฉบับพิมพ์ ที่มา หรือเหตุผลที่อยากเก็บไว้ แค่ข้อความสั้น ๆ ว่า “เล่มที่พ่อให้ก่อนย้ายบ้าน” ก็ให้ข้อมูลที่ราคาบนปกบอกไม่ได้

หนังสือเองอยู่ในประวัติศาสตร์การแสดงความเป็นเจ้าของมานานแล้ว V&A อธิบาย bookplate หรือ ex libris ว่าเป็นแผ่นพิมพ์ที่ติดไว้ด้านในปกหนังสือ ใช้ระบุความเป็นเจ้าของ โดยมีการใช้มาตั้งแต่ยุคเริ่มต้นของแท่นพิมพ์ในคริสต์ศตวรรษที่ 15 หนังสือจึงไม่ได้เพิ่งเข้ามาในโลกของการสะสมหลังพิพิธภัณฑ์เกิดขึ้น แต่เดินอยู่ในเส้นทางนี้ร่วมกับวัตถุอีกหลายชนิด

เมื่อของสะสมเกี่ยวข้องกับศรัทธา

ในชีวิตใกล้ตัว วัตถุที่เก็บไว้อาจมีทั้งคุณค่าทางรูปแบบ ประวัติของผู้สร้าง ความผูกพันกับผู้ให้ และความเชื่อของเจ้าของ พระเครื่อง เหรียญ หรือรูปสัตว์มงคลจึงเปิดคำถามเรื่องการสะสมได้หลายมุม

ขณะเดียวกัน หนังสือเกี่ยวกับสิ่งเหล่านี้ก็มีหน้าที่ต่างกัน บางเล่มรวบรวมภาพ บางเล่มอธิบายรูปแบบ บางเล่มเล่าความเป็นมา และบางเล่มรวบรวมตำนาน การอ่านให้รู้ว่าเล่มนั้นกำลังเสนออะไร ช่วยให้เราเข้าใจของสะสมมากขึ้นโดยไม่สับสนระหว่างข้อมูลวัตถุกับคำกล่าวทางความเชื่อ

หนังสือสายความเชื่อและวัตถุมงคล 6 เล่มต่อไปนี้จึงเป็นเส้นทางอ่านประกอบเรื่องการสะสม แต่ละเล่มมีคำถามให้เราพกกลับไปมองตู้และชั้นของตัวเองต่างกัน

1. สัตว์มงคล เครื่องราง ของขลัง — รูปสัตว์หนึ่งตัวมีเรื่องเล่าอะไรอยู่บ้าง

สัตว์มงคล เครื่องราง ของขลัง ของ กิตติ วัฒนะมหาตม์ มีทั้งการจัดกลุ่มสัตว์ในโลกความเชื่อและคำอธิบายรูปสัตว์หลายชนิด เหมาะกับคนที่สะสมหรือสนใจวัตถุรูปสัตว์ แล้วอยากรู้ว่าความหมายของรูปทรงนั้นมีอะไรให้อ่านต่อ

จากที่เคยมองว่านี่คือรูปสัตว์อีกตัวหนึ่ง เราอาจเริ่มแยกได้ว่าหนังสือใช้เรื่องเล่าและคติแบบใดอธิบายมัน จุดน่าสนใจจึงอยู่ที่ความสัมพันธ์ระหว่างรูปร่างกับความหมายที่ผู้คนมอบให้

อ่านเล่มนี้ในฐานะความรู้เรื่องคติและสัญลักษณ์ ส่วนคำกล่าวเกี่ยวกับอำนาจของเครื่องรางเป็นเรื่องความเชื่อ ไม่ใช่ผลที่ยืนยันได้จากการมีวัตถุนั้นในครอบครอง

2. พระเครื่อง 1 ตระกูลสมเด็จ — เมื่อการดูอย่างละเอียดกลายเป็นส่วนหนึ่งของการสะสม

พระเครื่อง 1 ตระกูลสมเด็จ มีภาพและเนื้อหาเกี่ยวกับพระในตระกูลสมเด็จ ตัวอย่างในเล่มแสดงองค์พระหลายรูปแบบ พร้อมคำอธิบายประกอบ จึงเหมาะกับการอ่านเพื่อเริ่มสังเกตความแตกต่างในวัตถุที่มองเผิน ๆ คล้ายกัน

ความสนใจลักษณะนี้ใกล้กับคนสะสมหนังสือที่เริ่มสังเกตปก ตัวอักษร หรือรายละเอียดของฉบับพิมพ์ ยิ่งดูเป็นหมวดหมู่ ก็ยิ่งมีคำถามเฉพาะเจาะจงขึ้นว่าอะไรเหมือน อะไรต่าง และควรหาข้อมูลต่อจากที่ใด

หนังสือช่วยเปิดทางให้ศึกษา แต่ภาพและคำอธิบายในเล่มเพียงอย่างเดียวไม่ใช่ใบรับรองความแท้ของวัตถุที่ผู้อ่านถืออยู่

3. อัลบัมเหรียญยอดนิยม — เก็บภาพไว้เปรียบเทียบ โดยไม่ต้องมีทุกชิ้น

อัลบัมเหรียญยอดนิยม (พระเครื่อง) เป็นหนังสือภาพที่รวบรวมเหรียญพระเครื่อง ตัวอย่างหน้าภายในมีทั้งภาพด้านหน้าและด้านหลังของเหรียญหลายรูปแบบ เหมาะกับผู้อ่านที่อยากค่อย ๆ สังเกตองค์ประกอบและการออกแบบ

หนังสือลักษณะนี้ทำให้เห็นว่า การสะสมความรู้ไม่จำเป็นต้องเท่ากับการครอบครองวัตถุทุกชิ้น เราสามารถเปิดดู เทียบภาพ และตั้งคำถามกับรายละเอียดได้ผ่านหน้ากระดาษ

ชื่อว่า “ยอดนิยม” สะท้อนการคัดเลือกในบริบทของหนังสือเล่มนั้น จึงควรอ่านเป็นชุดภาพและข้อมูลจากช่วงเวลาที่จัดทำ ไม่ใช้แทนอันดับความนิยม หรือราคาซื้อขายในปัจจุบัน

4. จตุคามรามเทพ — ของสะสมหนึ่งชิ้นมีโลกของเรื่องเล่ารองรับ

จตุคามรามเทพ ที่มา ความเชื่อ และศรัทธาแห่งราชันทะเลใต้ ของ สุริยัน สิทธิชัยภูติกุล มีเนื้อหาว่าด้วยตำนาน ที่มา ความเชื่อ และพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องตามสารบัญและตัวอย่างในเล่ม

เหมาะกับคนที่อยากอ่านบริบทของวัตถุมงคล มากกว่าดูเพียงรูปร่างหรือชื่อรุ่น เพราะสิ่งที่ผู้คนเลือกเก็บมักผูกอยู่กับเรื่องที่เล่าถึงมันด้วย

เมื่ออ่าน ควรแยกคำอธิบายตำนานและศรัทธาออกจากข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ต้องตรวจสอบเพิ่มเติม หนังสือช่วยให้รู้จักเรื่องเล่าในโลกความเชื่อนี้ โดยไม่จำเป็นต้องยอมรับทุกเรื่องเป็นเหตุการณ์ที่พิสูจน์แล้ว

5. โชคลาภ ร่ำรวย ด้วยมงคลจีน — อ่านความหมายก่อนจัดวางสิ่งของ

โชคลาภ ร่ำรวย ด้วยมงคลจีน ของ วรรณพร ตั้ง มีเนื้อหาเกี่ยวกับสิ่งมงคลในความเชื่อจีน รวมถึงสัญลักษณ์และเทศกาลตามสารบัญ จึงเหมาะกับคนสนใจสิ่งของที่พบได้ในบ้าน ร้านค้า หรือพื้นที่ซึ่งมีธรรมเนียมจีน

มุมที่เชื่อมกับการสะสมคือ การเรียนรู้ว่าวัตถุไม่ได้สื่อความหมายจากรูปทรงล้วน ๆ ชื่อ คติ และบริบทที่ใช้ก็ช่วยให้ผู้คนมองสิ่งเดียวกันต่างออกไปได้

ชื่อเล่มและคำกล่าวเรื่องโชคลาภควรอ่านในฐานะความเชื่อทางวัฒนธรรม การรู้ความหมายของสัญลักษณ์เป็นคนละเรื่องกับการยืนยันว่าวัตถุจะทำให้เจ้าของร่ำรวย

6. ตำนานแห่งความเชื่อและโชคลาง — หนังสือก็เป็นที่รวบรวมสิ่งที่จับต้องไม่ได้

ตำนานแห่งความเชื่อและโชคลาง ของ สมฤทธี บัวระมวล แบ่งเนื้อหาไปถึงความเชื่อของโลกตะวันตกและโลกตะวันออก เหมาะกับผู้อ่านที่อยากขยายจากวัตถุมาสู่เรื่องเล่าที่ผู้คนใช้ให้ความหมายกับโลก

ในแง่หนึ่ง หนังสือทำหน้าที่คล้ายตู้รวบรวม แต่สิ่งที่ถูกนำมาวางข้างกันคือเรื่องราวและคำอธิบาย เราอาจไม่มีสิ่งของที่กล่าวถึงอยู่บนชั้นเลยสักชิ้น แต่ยังอ่านเปรียบเทียบคติที่ต่างกันได้

เล่มนี้จึงปิดเส้นทางจากของสะสมกลับมาหาหนังสือได้พอดี ทั้งนี้ การรวบรวมเรื่องเล่าไม่ได้ทำให้ทุกตำนานกลายเป็นข้อเท็จจริงที่ยืนยันแล้ว สิ่งที่น่าอ่านคือความหลากหลายของความคิดที่ถูกรวบรวมไว้ให้เราตั้งคำถามต่อ

ชั้นหนังสือเล็ก ๆ ก็เล่าเรื่องเจ้าของได้

ภาพวาดประกอบสถานการณ์สมมติ: หนังสือและของเล็ก ๆ ที่ค่อย ๆ ได้พื้นที่ในชีวิตผู้อ่าน

จากห้องของแปลกในยุโรปมาถึงชั้นหนังสือในบ้าน เราไม่ได้เห็นเส้นตรงที่นักสะสมทุกคนต้องเดินตาม แต่เห็นคำถามบางอย่างปรากฏซ้ำ: อะไรน่าสนใจพอจะเก็บ อะไรควรอยู่ด้วยกัน และเราจะส่งต่อความรู้เกี่ยวกับมันอย่างไร?

สำหรับบางคน คำตอบอยู่ที่หนังสือของนักเขียนคนหนึ่งให้ครบ สำหรับอีกคนอาจเป็นงานภาพประกอบ ฉบับพิมพ์เก่า หรือเล่มที่ได้รับจากคนสำคัญ เรื่องเดียวกันสองเล่มจึงอาจมีที่มาคนละเรื่อง และของที่ตลาดไม่ได้เรียกว่าหายาก ก็อาจหาอะไรมาแทนในชีวิตเจ้าของได้ยากมาก

หากอยากรู้จักคอลเลกชันของตัวเองมากขึ้น ลองหยิบหนังสือออกมาสามเล่ม แล้วจดว่าได้มาอย่างไร เหตุใดจึงเก็บ และยังอยากรู้อะไรเกี่ยวกับมัน การทำรายการเล็ก ๆ แบบนี้อาจทำให้การจัดชั้นกลายเป็นการเล่าเรื่อง มากกว่าการนับจำนวน

คนในฉากเปิดอาจยังเลือกหนังสือปกเดิมกลับบ้าน แต่คราวนี้เหตุผลไม่ได้มีเพียง “ยังไม่มีฉบับนี้” เขาอาจรู้แล้วว่ากำลังเก็บงานของใคร ความทรงจำช่วงไหน หรือคำถามอะไรไว้ใกล้มือ

และนั่นอาจเป็นความสุขอย่างหนึ่งของการสะสม: สิ่งที่อยู่บนชั้นช่วยให้เราเห็นว่า เคยสงสัย เคยรัก และยังอยากเรียนรู้เรื่องใดต่อไป