ใครเป็นคนคิดค้นวันหยุดสุดสัปดาห์? ทำไมเราถึงทำงานห้าวันและหยุดสองวัน

ลองนึกภาพว่าเราชวนเพื่อนไปกินข้าว แล้วถามว่า “เสาร์นี้ว่างไหม?”

ประโยคสั้น ๆ นี้มีข้อตกลงซ่อนอยู่มากมาย เราคาดว่าเพื่อนน่าจะหยุดงาน ร้านอาหารน่าจะเปิด และวันเสาร์น่าจะเป็นเวลาที่เลือกใช้เองได้ แต่ถ้าถามคนทำงานเป็นกะ เจ้าของร้าน หรือคนขับรถ คำตอบอาจเป็น “วันเสาร์ทำงาน หยุดวันอังคาร”

วันหยุดสุดสัปดาห์จึงเป็นทั้งเรื่องคุ้นเคยและเรื่องที่ไม่เหมือนกันสำหรับทุกคน ส่วนคำถามว่าใครเป็นคนคิดค้นนั้น ไม่มีคำตอบเป็นชื่อคนเพียงคนเดียว ระบบทำงานห้าวันและหยุดสองวันค่อย ๆ เกิดจากธรรมเนียมทางศาสนา การเรียกร้องของแรงงาน การจัดการของนายจ้าง และกฎหมายในแต่ละประเทศ เฮนรี ฟอร์ดเป็นหมุดหมายสำคัญ แต่เรื่องนี้เริ่มก่อนเขา และไม่ได้จบที่เขา

ก่อนจะมีเสาร์–อาทิตย์ คนก็มีจังหวะพักอยู่แล้ว

การเว้นวันหนึ่งจากงานไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมโรงงานรถยนต์ ธรรมเนียมชับบัตของชาวยิวมีช่วงพักตั้งแต่ก่อนตะวันตกดินวันศุกร์จนถึงค่ำวันเสาร์ ส่วนประเพณีคริสต์ให้ความสำคัญกับวันอาทิตย์สำหรับการประกอบศาสนกิจและพักผ่อน

สิ่งเหล่านี้ช่วยอธิบายว่าทำไมวันบางวันจึงมีความหมายต่างจากวันอื่น แต่การมีวันสำคัญทางศาสนาไม่ได้แปลว่าทุกคนจะได้หยุดสองวันติดกันโดยได้รับค่าจ้างทันที ต้องแยก “วันพักประจำสัปดาห์” ออกจาก “สัปดาห์ทำงานห้าวัน” ก่อน จึงจะเห็นว่ามีประวัติศาสตร์อีกยาวระหว่างสองอย่างนี้

เมื่อชีวิตเข้าไปอยู่ในระบบโรงงาน คำถามเรื่องเวลามีความหมายใหม่ เครื่องจักร ตารางกะ และการผลิตทำให้เวลาเป็นเรื่องที่ต้องจัดร่วมกัน การขอเลิกงานเร็วขึ้นจึงกระทบทั้งผู้ทำงานและผู้จัดการโรงงาน

ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจโลก : ความรู้ฉบับพกพา ของ Robert C. Allen เป็นทางอ่านต่อสำหรับฉากใหญ่นี้ หนังสือสำรวจพัฒนาการทางเศรษฐกิจ รวมถึงการปฏิวัติอุตสาหกรรม ช่วยวางเรื่องโรงงานและการเปลี่ยนแปลงของสังคมไว้ในภาพกว้าง แทนที่จะมองวันหยุดเป็นเพียงช่องว่างสองช่องในปฏิทิน

กว่าจะได้วันเสาร์คืนมา ไม่ได้เกิดขึ้นในก้าวเดียว

หลักฐานชิ้นหนึ่งที่น่าลองอ่านเหมือนฉากในหนังย้อนยุคคือการอภิปรายร่างกฎหมายโรงงานในสภาขุนนางอังกฤษเมื่อปี 1874 มีข้อเสนอให้ผู้หญิง เด็ก และเยาวชนในโรงงานเลิกงานวันเสาร์ช่วงเที่ยงถึงบ่ายต้น ๆ รายละเอียดของเวลาแตกต่างตามเงื่อนไขที่อภิปราย

นี่เป็นหลักฐานของการต่อรองให้สัปดาห์ทำงานสั้นลงสำหรับแรงงานบางกลุ่ม ไม่ใช่ประกาศว่าคนอังกฤษทุกคนได้หยุดเสาร์ทั้งวันแล้ว แต่แค่การมี “เสาร์ครึ่งวัน” ให้ถกเถียง ก็ทำให้เห็นว่าวันหยุดสองวันที่เราคุ้นไม่ได้ปรากฏขึ้นทีเดียวครบชุด

การลดชั่วโมงทำงานยังเป็นข้อเรียกร้องสำคัญของขบวนการแรงงานระหว่างประเทศก่อนสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง องค์การแรงงานระหว่างประเทศหรือ ILO จึงกำหนดหลักแปดชั่วโมงต่อวันและ 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์สำหรับงานอุตสาหกรรมไว้ในอนุสัญญาฉบับแรกเมื่อปี 1919

ลองคิดเลขดู: แปดชั่วโมงคูณหกวันยังเท่ากับ 48 ชั่วโมง การได้วันทำงานที่สั้นลงจึงยังไม่เท่ากับการได้หยุดเสาร์–อาทิตย์ ส่วนอนุสัญญาว่าด้วยวันพักประจำสัปดาห์ในงานอุตสาหกรรมปี 1921 วางหลักพักอย่างน้อย 24 ชั่วโมงต่อเนื่องในแต่ละเจ็ดวัน นี่ก็ยังต่างจากการหยุดสองวัน

พอหันกลับมามองไทย กุลีลากรถ กับประวัติศาสตร์แรงงานไทย ของ พรรณี บัวเล็ก พาไปสำรวจประวัติศาสตร์คนลากรถในกรุงเทพฯ หนังสือเล่มนี้ทำให้กรอบคำว่า “คนทำงาน” กว้างกว่าโต๊ะออฟฟิศหรือสายพานโรงงาน และเปิดทางให้ถามว่าแรงงานที่มีลักษณะงานต่างกันจัดชีวิตอย่างไร

อีกทางหนึ่งคือ แรงงานวิจารณ์เจ้า ของ ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์ ซึ่งศึกษาชีวิตของ ถวัติ ฤทธิเดช และการเคลื่อนไหวเพื่อความเป็นธรรมของแรงงาน หนังสือสองเล่มนี้ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าไทยรับระบบห้าวันมาจากฟอร์ด แต่ช่วยคืนผู้คนและเสียงเรียกร้องให้ประวัติศาสตร์ที่มักเล่าผ่านชื่อเจ้าของกิจการเท่านั้น

แล้วฟอร์ดทำอะไร ทำไมชื่อเขาถึงติดอยู่กับวันหยุด?

วันที่ 1 พฤษภาคม 1926 บริษัทฟอร์ดเริ่มใช้สัปดาห์ทำงานห้าวัน รวม 40 ชั่วโมงกับคนงานโรงงาน ก่อนขยายไปยังพนักงานสำนักงานในวันที่ 1 สิงหาคมปีเดียวกัน ตามลำดับเหตุการณ์ที่พิพิธภัณฑ์ The Henry Ford รวบรวมไว้

นี่เป็นหมุดหมายใหญ่ของบริษัทอุตสาหกรรมที่มีชื่อเสียง จึงเข้าใจได้ว่าทำไมเรื่องวันหยุดสุดสัปดาห์ถึงมักถูกเล่าคู่กับเขา แต่เราเพิ่งเห็นแล้วว่าการต่อรองเวลางานมีมาก่อนหน้านั้น

ที่น่าสนุกกว่าคำตอบว่า “ฟอร์ดคิดให้คนพัก” คือเหตุผลทางเศรษฐกิจที่เขาอธิบายในปีเดียวกัน เขามองว่าเวลาว่าง ความต้องการ และกำลังซื้อเกี่ยวข้องกับการบริโภคสินค้าที่โรงงานผลิต การทำงานน้อยวันลงจึงอาจไปด้วยกันได้กับการขยายธุรกิจ

พูดในภาษาวันหยุดก็คือ คนที่มีเวลาว่างอาจออกไปเที่ยว ซื้อของ หรือใช้บริการต่าง ๆ ได้มากขึ้น นี่เป็นการตีความตรรกะของเขา ไม่ใช่ข้อสรุปว่าเขาทำทุกอย่างเพื่อขายรถอย่างเดียว

เมื่อมองคนคนเดียวว่าเป็นทั้งผู้ทำงาน ผู้ซื้อ และพลเมือง อภิทุนนิยมสุดขั้ว Super Capitalism ของ Robert B. Reich เป็นคู่สนทนาที่น่าสนใจ หนังสือพิจารณาความตึงเครียดระหว่างความต้องการในฐานะผู้บริโภคและนักลงทุนกับความต้องการในฐานะพลเมือง วันหยุดก็ชวนคิดในแนวเดียวกัน: เราอยากซื้อบริการในวันพัก พร้อมกับอยากให้คนทำงานมีชีวิตที่ดี

ส่วน ทุนนิยมมีชีวิต ธุรกิจมีหัวใจ ของ สฤณี อาชวานันทกุล ซึ่งสำรวจความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคม ช่วยต่อคำถามจาก “กิจการได้อะไร” ไปสู่ “คนและชุมชนได้อะไรด้วย” โดยไม่ต้องสมมติว่าผลประโยชน์ทั้งหมดตรงกันเสมอ

40 ชั่วโมงกลายเป็นหลักสำคัญ แต่ไม่ได้สั่งให้ทั้งโลกหยุดพร้อมกัน

ปี 1935 ILO รับอนุสัญญาว่าด้วยสัปดาห์ทำงาน 40 ชั่วโมง ในบริบทที่มีการว่างงานจำนวนมาก แนวคิดเรื่องลดเวลาทำงานจึงเกี่ยวข้องกับการแบ่งโอกาสทำงานด้วย อนุสัญญานี้ไม่ได้ทำให้ทุกประเทศเปลี่ยนตารางพร้อมกันโดยอัตโนมัติ

ในสหรัฐอเมริกา กฎหมาย Fair Labor Standards Act ปี 1938 วางระบบที่ค่อย ๆ ลดเกณฑ์ชั่วโมงรายสัปดาห์สำหรับการจ่ายค่าล่วงเวลา จนถึง 40 ชั่วโมงในปี 1940 สำหรับแรงงานที่อยู่ในขอบเขตกฎหมาย เกณฑ์ค่าล่วงเวลาไม่ใช่คำสั่งห้ามทำงานเกิน 40 ชั่วโมง และไม่ได้บังคับให้วันพักต้องเป็นเสาร์–อาทิตย์

ระบบแปดชั่วโมงห้าวันจึงเป็นรูปแบบหนึ่งที่จัดสัปดาห์ 40 ชั่วโมงได้ลงตัว แต่การจะได้พักวันไหนและกี่วันยังเกี่ยวข้องกับข้อตกลง กฎหมาย และประเภทงาน

ไทยเองก็ต้องแยกสิ่งที่เราคุ้นจากขั้นต่ำตามกฎหมาย มาตรา 28 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงานกำหนดวันหยุดประจำสัปดาห์ไม่น้อยกว่าหนึ่งวัน ไม่ได้กำหนดว่าลูกจ้างทุกคนต้องได้หยุดเสาร์และอาทิตย์

คู่มือคนออฟฟิศ กฎหมายแรงงาน สำหรับลูกจ้าง และนายจ้าง ของ ณรงค์ นิติจันท เป็นทางอ่านเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้างและสิทธิในการทำงาน สำหรับรายละเอียดที่นำไปใช้จริงควรเทียบกฎหมายฉบับปัจจุบันด้วย เพราะหนังสือกฎหมายแต่ละฉบับสะท้อนช่วงเวลาที่จัดพิมพ์

คำตอบของคำถามในชื่อบทความจึงเป็นว่า เราไม่ได้ทำงานห้าวันเพราะมีคนกำหนดสูตรสากลครั้งเดียว แต่รูปแบบนี้ค่อย ๆ เติบโตผ่านการเรียกร้อง การทดลอง และการทำให้เวลาพักมีหลักรองรับ

วันหยุดของเรา อาจเป็นวันทำงานของใครอีกคน

ลองกลับไปที่นัดกินข้าววันเสาร์ ร้านเปิดได้เพราะมีคนทำอาหาร ล้างจาน ส่งวัตถุดิบ และเดินทางมาทำงาน ในวันเดียวกัน โรงพยาบาลและระบบขนส่งก็ยังต้องมีคนอยู่เวร

วันหยุดจึงไม่ได้ทำให้เศรษฐกิจทั้งระบบดับสวิตช์พร้อมกัน มันเปลี่ยนจังหวะของกิจกรรม และชวนถามต่อว่าเราจะจัดเวลาพักให้คนที่ทำงานระหว่างวันพักของคนอื่นอย่างไร

ทุนวัฒนธรรม เล่ม 1 วัฒนธรรมในระบบทุนนิยมโลก ของ รังสรรค์ ธนะพรพันธุ์ ซึ่งศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างวัฒนธรรมกับทุนนิยม เป็นทางอ่านต่อจากภาพนี้ เราอาจใช้กรอบดังกล่าวมองกิจกรรมในเวลาว่างว่าเชื่อมทั้งความหมายทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ นี่คือคำถามที่บทความชวนต่อยอด ไม่ใช่การอ้างว่าหนังสือเล่มนี้อธิบายกำเนิดวันหยุดโดยตรง

ถึงมีเวลาพักแล้ว เราก็ยังเลือกจังหวะของมันได้ Slow Travel เที่ยวเนิบช้า รวมเรื่องการเดินทางในแนวที่ไม่เร่งสะสมจุดหมาย ชวนมองเวลาที่ใช้กับสถานที่และประสบการณ์มากกว่าจำนวนที่เที่ยว บางทีวันหยุดสองวันก็ไม่จำเป็นต้องบรรจุทริปให้แน่นเท่าสัปดาห์ทำงาน

สำหรับคนอยากอยู่บ้าน เมนูอาหารวันหยุด ของ วไลภรณ์ สุทธา พาเรื่องนี้ลงมาถึงโต๊ะอาหารผ่านสูตรทำอาหาร แต่ภาพอบอุ่นนั้นมีคำถามเล็ก ๆ ตามมา: ใครเป็นคนซื้อของ ทำครัว และล้างจาน? ถ้าแบ่งงานกันได้ วันหยุดของครอบครัวก็มีโอกาสเป็นวันหยุดของทุกคนในบ้านมากขึ้น

ส่วน Money Work Life สุดยอดเคล็ดลับสร้างสมดุล เงิน-งาน-ชีวิต ของ แครอล ยิป เชื่อมเรื่องการเงินกับการทำงานและชีวิต ช่วยเปิดทางคิดเรื่องข้อจำกัดของการจัดชีวิต เพราะมีเวลาว่างกับมีทรัพยากรใช้เวลานั้นเป็นคนละเงื่อนไขกัน

ถ้าเครื่องมือทำงานเก่งขึ้น เราจะได้เวลาคืนไหม?

การเปลี่ยนตารางงานครั้งต่อไปจะหน้าตาอย่างไร ยังเป็นคำถามที่ต้องคุยกัน การปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่สี่ ของ เคลาส์ ชวาบ สำรวจเทคโนโลยีที่เปลี่ยนการทำงานและสังคม เป็นทางอ่านเรื่องโลกปัจจุบัน ไม่ใช่เรื่องการปฏิวัติอุตสาหกรรมในศตวรรษที่ 19

เทคโนโลยีเปิดความเป็นไปได้ แต่จะเปลี่ยนเป็นเวลาพักหรือภาระเพิ่มขึ้น ยังต้องดูการจัดงานและอำนาจตัดสินใจด้วย ถ้าทำงานเดิมได้เร็วขึ้น แต่ได้รับงานใหม่เติมตลอด เวลาที่ประหยัดได้ก็อาจไม่ได้กลับมาอยู่ในมือคนทำงาน

หนังสือสามเล่มเสนอทางคิดในระดับวิธีทำงานต่างกัน The 4-Hour Workweek ทำน้อยแต่รวยมาก ของ Timothy Ferriss เสนอการออกแบบชีวิตและการมอบหมายงาน ตัวเลขสี่ชั่วโมงในชื่อจึงไม่ใช่หลักฐานว่าทุกอาชีพทำงานสี่ชั่วโมงได้

ทำน้อยลงแต่ได้งานมากขึ้น ด้วยเคล็ดลับจากซีอีโอนักบริหารเวลา ของ Robert C. Pozen พิจารณาวิธีทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงการสื่อสารและการประชุม ขณะที่ ทำน้อยให้ได้มาก (The Power of Less) ของ Leo Babauta เน้นการกำหนดขอบเขตและเลือกสิ่งสำคัญ วิธีเหล่านี้เป็นคนละระดับกับการมีสิทธิพักที่ตกลงร่วมกัน เราต้องคุยทั้งสองเรื่องให้ครบ

เราต้องทำอะไรให้คุ้มในวันหยุดด้วยหรือ?

บางคนได้หยุดสองวัน แต่มีรายการสิ่งที่ต้องทำจนแทบไม่มีช่องพัก ลองนึกถึงเช้าวันอาทิตย์ที่เราเปิดตารางแล้วพบว่า แม้แต่เวลาว่างก็มีงานกำกับอยู่ทุกชั่วโมง

In Praise of Slowness เร็วไม่ว่า ช้าให้เป็น ของ Carl Honoré สำรวจวัฒนธรรมความเร่งรีบและการเลือกจังหวะที่เหมาะสม แนวคิดความช้าในเล่มไม่ได้เรียกร้องให้ทำทุกอย่างช้าที่สุด แต่ชวนให้คุณภาพของประสบการณ์มีน้ำหนักด้วย

ถ้าอยากอ่านเรื่องพักในน้ำเสียงอ่อนโยน Living by Doing Nothing คู่มือความสุขง่ายๆโดยไม่ต้องทำอะไรเลย ของ วิรตี ศรีอ่อน ใช้ข้อความและภาพประกอบสำรวจความสุขกับการใช้ชีวิต ส่วน ไม่ได้ขี้เกียจ แค่กำลังชาร์จพลัง ของ Dancing Snail พูดกับความอ่อนล้าและการเติมพลังใจผ่านเรื่องและภาพ ทั้งสองเล่มเป็นทางอ่านที่ช่วยให้วันพักมีพื้นที่สำหรับความรู้สึกด้วย

หนังสือที่อ่านเมื่อความเหนื่อยล้า เมื่อวานไม่หายไป ของ มาซาคิ นิชิดะ เสนอแนวทางมองและจัดการความเหนื่อยล้า ขณะที่ ทุกขณะคือการพักผ่อน ของ โอกิโนะ จุนยะ ชวนหาโอกาสพักในระหว่างชีวิตประจำวัน เป็นอีกมุมสำหรับคนที่วันพักไม่ได้รวมอยู่ในเสาร์–อาทิตย์

ท้ายที่สุด ชีวิตเรามีแค่สี่พันสัปดาห์ Four Thousand Weeks ของ Oliver Burkeman พาไปเผชิญข้อจำกัดของเวลา แทนที่จะเชื่อว่าเราจะจัดทุกอย่างให้เสร็จและควบคุมชีวิตได้หมด ตัวเลขประมาณสี่พันสัปดาห์อิงชีวิตยาวราว 80 ปี ไม่ใช่อายุขัยตายตัวของทุกคน แต่คำถามเรื่องเวลาอันจำกัดนั้นเป็นของเราทุกคนได้

ประวัติศาสตร์วันหยุดทำให้เห็นว่า เวลาที่เลือกใช้เองได้มีทั้งเงื่อนไขส่วนตัวและเงื่อนไขร่วมของสังคม การได้พักไม่ควรขึ้นอยู่กับว่าใครจัดตารางเก่งที่สุดเพียงอย่างเดียว

ครั้งหน้าที่ชวนเพื่อนว่า “เสาร์นี้ว่างไหม?” เราอาจได้คุยต่ออีกนิดว่าเขาหยุดวันไหน และวันนั้นอยากทำอะไร บางคนอยากออกไปเที่ยว บางคนอยากทำอาหาร บางคนอาจตอบแค่ว่า “อยากมีเช้าที่ไม่ต้องรีบ” ซึ่งก็เป็นเหตุผลของวันหยุดที่ดีพอแล้ว