จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี

จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี คือแบบเรียนภาษาไทยเล่มแรกที่ปรากฏหลักฐานชัดเจนในประวัติศาสตร์ไทย เดิมทีเป็นตำราที่พระโหราธิบดี นักปราชญ์ด้านอักษรศาสตร์ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่งขึ้นถวายเพื่อใช้สอนหนังสือไทยในราชสำนัก และได้รับการใช้สืบต่อกันมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ชื่อ "จินดามณี" ประกอบขึ้นจากคำว่า จินดา อันหมายถึงความคิด และ มณี อันหมายถึงดวงแก้ว จึงแปลความได้ว่า "ดวงแก้วที่เป็นแสงแห่งความคิด" สะท้อนคุณค่าที่คนไทยแต่เดิมมอบให้แก่ผู้รู้หนังสือ โดยในโคลงท้ายเล่มยังเปรียบผู้รู้หนังสือเสมือนผู้ถือดวงแก้ววิเศษอีกด้วย

เนื้อหาภายในเล่มว่าด้วยพื้นฐานอักขรวิธีของภาษาไทยอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การจำแนกอักษรสามหมู่ การแจกลูก การผันอักษร อักษรศัพท์ ตัวอย่างคำที่ใช้ ล และ ษ ตลอดจนคำที่ใช้ไม้ม้วนยี่สิบคำและไม้มลายแปดสิบคำ ซึ่งล้วนเป็นจุดที่ผู้เรียนเขียนผิดได้ง่าย

นอกจากเรื่องตัวอักษรแล้ว จินดามณี ยังรวบรวมตัวอย่างและวิธีแต่งคำประพันธ์หลายชนิด ทั้งกาพย์ กลอน โคลง และฉันท์ ไว้เป็นแนวทางสำหรับผู้ฝึกหัดเป็นกวี ด้วยเหตุนี้เองจึงสันนิษฐานกันว่าตำราเล่มนี้ใช้สำหรับผู้ที่จะถวายตัวเข้ารับราชการ หรือสำหรับผู้ที่ต้องการฝึกฝนการแต่งคำประพันธ์โดยเฉพาะ

คุณค่าเชิงวรรณคดีและอักษรศาสตร์ของ จินดามณี ยังส่งต่อมาถึงชั้นหลัง เพราะถือเป็นต้นแบบของหนังสือแบบเรียนที่แต่งขึ้นในยุคต่อมา และยังปรากฏจินดามณีฉบับอื่น ๆ อีก เช่น ฉบับที่ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่งในรัชกาลสมเด็จพระบรมโกศ และฉบับที่กรมหลวงวงษาธิราชสนิทแต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ ซึ่งบางแห่งเรียกกันว่า จินดามณี เล่ม ๒ หรือโคลงสุภาษิตจินดามณี อนึ่ง ชื่อเรื่องในต้นฉบับเก่าบางแห่งยังเขียนต่างออกไปเป็น "จินดามุนี" หรือ "จินดามนี" อีกด้วย

ในเชิงบริบทการแต่ง มีเรื่องเล่าว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงดำรัสสั่งให้พระโหราธิบดีแต่งหนังสือจินดามณีขึ้น โดยทรงเห็นว่าหากฝ่ายไทยไม่บำรุงการเล่าเรียนเขียนอ่านให้ดี ก็อาจเสียเปรียบฝ่ายบาทหลวงฝรั่งเศสที่ตั้งโรงเรียนสอนหนังสือให้เด็กไทยในเวลานั้น และมีบันทึกว่าหนังสือนี้แต่งถวายเนื่องในโอกาสที่พระองค์ทรงได้เป็นเจ้าเมืองลพบุรี

ใครที่สนใจรากเหง้าของภาษาไทย หรืออยากเห็นว่าคนสมัยอยุธยาสอนให้อ่านออกเขียนได้และแต่งกลอนกันอย่างไร ลองเปิดจินดามณีเล่มนี้ดูทีละบท แล้วค่อย ๆ สังเกตว่าความรู้เรื่องอักษรและคำประพันธ์ที่ตกทอดมาถึงทุกวันนี้ เริ่มต้นขึ้นจากตรงไหนและอย่างไร