หนังสือปกเดียวกันวรรณนาพุทธสมัย

หนังสือเล่มนี้พาเราศึกษาธรรมบทว่าด้วยจิตและความเป็นไปของชีวิตในมุมของพระอภิธรรม เริ่มจากการทำความเข้าใจว่าจิตทั้งหมดเมื่อแบ่งตามวิถีแล้วแยกได้เป็นสองพวก คือจิตที่อยู่ในวิถีและจิตที่พ้นวิถี โดยจิตในวิถีนั้นยังแบ่งย่อยเป็นพวกที่อยู่ในวิถีแน่นอนกับพวกที่บางทีก็อยู่วิถีบางทีก็พ้นวิถี ขึ้นอยู่กับกิจที่จิตนั้นกระทำ ส่วนจิตที่พ้นวิถีก็มีทั้งพวกที่พ้นวิถีแน่นอนและไม่แน่นอนในทำนองเดียวกัน การทำความเข้าใจการแบ่งเหล่านี้ช่วยปูพื้นฐานก่อนก้าวเข้าสู่เนื้อหาหลักของปริเฉทนี้

เนื้อหาหลักรวบรวมการแสดงจิตที่พ้นวิถีตลอดจนธรรมที่เกี่ยวข้อง แล้วจัดเป็นสี่หมวด หมวดละสี่พวก หมวดแรกว่าด้วยภูมิจตุกะ แบ่งภูมิเป็นอบายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ หมวดที่สองว่าด้วยปฏิสนธิจตุกะ แบ่งการปฏิสนธิเป็นอบายปฏิสนธิ กามสุคติปฏิสนธิ รูปาวจรปฏิสนธิ และอรูปาวจรปฏิสนธิ หมวดที่สามว่าด้วยกัมมจตุกะ แบ่งกรรมตามกิจการงานของกรรม ลำดับการให้ผล กำหนดเวลาที่ให้ผล และฐานที่ตั้งแห่งผลของกรรม และหมวดที่สี่ว่าด้วยมรณจตุกะ แบ่งการมรณะเป็นการตายโดยสิ้นอายุ ตายโดยหมดกรรม ตายโดยสิ้นทั้งอายุและกรรม และตายโดยอุบัติเหตุ

ในส่วนของอบายภูมินั้นอธิบายความหมายว่าเป็นที่อยู่ที่ปราศจากกุสลธรรม หรือที่เรียกอีกนัยหนึ่งว่าทุคคติภูมิ คือเกิดในที่ไม่ดี ลำบาก ทนได้ยาก ประกอบด้วยนิรยภูมิ ดิรัจฉานภูมิ เปรตภูมิ และอสุรกายภูมิ พร้อมทั้งเล่ารายละเอียดของมหานรกทั้งแปดขุม ตั้งแต่สัญชีวะนรก กาฬสุตตะนรก สังฆาตะนรก โรรุวนรก มหาโรรุวะนรก ตาปนนรก มหาตาปนะนรก จนถึงอเวจีนรก และยังกล่าวถึงอุสสทะนรกหรือจูฬนรกซึ่งเป็นนรกขุมย่อยตามประตูของมหานรก พร้อมตัวอย่างเช่นคูถะนรก กุกกุละนรก สิมพลีวนะนรก และเวตตรณีนรก

สำหรับใครที่สนใจใคร่ศึกษาพระอภิธรรมอย่างเป็นระบบและค่อย ๆ ทำความเข้าใจทีละหมวดทีละตอน น่าจะเพลิดเพลินกับการไล่ตามข้อธรรมในปริเฉทนี้ และได้เห็นภาพว่าหลักธรรมเหล่านี้เชื่อมโยงกับความเข้าใจเรื่องชีวิตและกรรมอย่างไรบ้าง