จอน เอลสเตอร์ กับทฤษฎีการเลือกอย่างเป็นเหตุเป็นผล

หนังสือเล่มนี้พาเรามาทำความรู้จักทฤษฎีการเลือกอย่างเป็นเหตุเป็นผล (Rational Choice Theory) ผ่านแนวคิดของจอน เอลสเตอร์ นักทฤษฎีชาวนอร์เวย์ที่ทำงานด้านนี้มาตั้งแต่ทศวรรษ 1970 และยังพัฒนาแนวคิดเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน ผู้เขียนอย่างไชยันต์ ไชยพร ตั้งคำถามกับสังคมร่วมสมัยที่แต่ละฝ่ายต่างอ้างเหตุผลของตนเอง แล้วพาเราย้อนดูว่าเหตุใดเหตุผลที่แข็งแรงกว่าจึงไม่อาจหักล้างอีกฝ่ายได้ หรือแท้จริงแล้วเรามีพื้นฐานการคิดและแสดงพฤติกรรมอย่างเป็นเหตุเป็นผลตามที่คนส่วนใหญ่เข้าใจหรือไม่

เนื้อหาช่วยแยกแยะความต่างระหว่างคำว่า reason, logic และ rational เพื่อให้เราเข้าใจตรงกันก่อน จากนั้นจึงค่อยๆ เจาะลึกทฤษฎีของเอลสเตอร์ทั้งในแง่ระเบียบวิธี สถานะและเป้าหมายของทฤษฎี รวมถึงแบบแผนจำลองการทำงานของมัน หนังสือยังโยงทฤษฎีนี้เข้ากับบริบทรัฐศาสตร์อเมริกันและรัฐศาสตร์ไทย พร้อมทั้งวางรากความคิดไว้กับปรัชญาเศรษฐศาสตร์ของคอลลิงวูด

ประเด็นที่น่าสนใจคือการแยกลักษณะของความเป็นเหตุเป็นผลออกเป็นหลายระดับ ตั้งแต่ความเป็นเหตุเป็นผลสมบูรณ์แบบ การเป็นผู้กระทำเชิงยุทธศาสตร์ ไปจนถึงความเป็นเหตุเป็นผลที่ไม่สมบูรณ์อย่างอาการจิตตกหรือ weakness of will ซึ่งเป็นเรื่องที่คนเราพบเจอได้จริงในการตัดสินใจ ทั้งยังพูดถึงทฤษฎีองุ่นเปรี้ยว การก่อรูปและปรับเปลี่ยนความพึงพอใจเพื่อให้เข้ากับโอกาสและสถานการณ์ที่เปลี่ยนไป

อีกด้านหนึ่ง หนังสือเชื่อมทฤษฎีนี้เข้ากับความคิดเรื่องเป้าหมายของสังคมศาสตร์ว่าคือการปลดปล่อยมนุษย์สู่อิสรภาพ และหยิบยกนักคิดคนสำคัญมาร่วมวงถก เช่น โธมัส ฮอบส์ มาเคียเวลลี รุสโซ อริสโตเติล และเพลโต ทั้งในเรื่องปรัตถนิยม เหตุผลกับภาษา และการผูกมัดล่วงหน้าอันเกี่ยวเนื่องกับปัญหา akrasia หรือการที่เรารู้ว่าอะไรดีแต่กลับทำไม่ได้อย่างที่ตั้งใจ

สำหรับคนที่ชอบตั้งคำถามว่า "มีอะไรใหม่ๆ มาขาย" หรือเคยสนใจแนวคิดโพสต์โมเดิร์น หนังสือเล่มนี้อาจเป็นคู่สนทนาทางวิชาการที่น่าติดตาม เพราะมันพยายามขุดหาความเป็นเหตุเป็นผลรองรับพฤติกรรมที่หลากหลายของมนุษย์ หากคุณสงสัยว่าคนเราตัดสินใจอย่างไรทั้งที่รู้ทั้งรู้ว่าควรเลือกทางไหน ลองเปิดหนังสือเล่มนี้แล้วค่อยๆ ตามความคิดของเอลสเตอร์ไปด้วยกันก็ได้