เจ้านายและข้าราชการกราบบังคมทูลความเห็น จัดการเปลี่ยนแปลงราชการแผ่นดิน ร.ศ.101 และพระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพหม่อมสนิท กฤดากร

หนังสือเล่มนี้รวบรวมเอกสารทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญยิ่งชุดหนึ่ง ได้แก่ ความเห็นของเจ้านายและข้าราชการที่กราบบังคมทูลต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เกี่ยวกับการจัดการเปลี่ยนแปลงราชการแผ่นดิน ร.ศ. 103 พร้อมด้วยพระราชดำรัสของพระองค์ที่ทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน

เนื้อหาจึงพาเราย้อนกลับไปสู่ช่วงเวลาที่สยามกำลังเผชิญกับคำถามใหญ่เรื่องการจัดระเบียบการปกครองแผ่นดิน ผ่านถ้อยคำของบรรดาเจ้านายและข้าราชการที่ต่างแสดงความเห็นต่อการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว ซึ่งสะท้อนทั้งแนวคิด มุมมอง และความกังวลของผู้คนในวงราชการยุคนั้น ควบคู่กันไปกับพระราชดำรัสที่ทรงชี้แจงและอธิบายเหตุผลของการแก้ไขการปกครองแผ่นดิน

เอกสารเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงบันทึกเหตุการณ์ แต่เปิดให้เห็นวิธีคิด วิธีถกเถียง และวิธีตัดสินใจของผู้มีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางของบ้านเมืองในห้วงเวลาสำคัญ นับเป็นหลักฐานชั้นต้นที่ผู้สนใจประวัติศาสตร์การเมืองและการปกครองไทยควรได้อ่าน

หนังสือเล่มนี้จัดพิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพหม่อมสนิท กฤดากร จึงเป็นทั้งงานรำลึกและมรดกทางความคิดที่ส่งต่อกันมา สำหรับใครที่อยากทำความเข้าใจรากของข้อถกเถียงเรื่องการปฏิรูประบบราชการในสมัยรัชกาลที่ 5 ลองเปิดอ่านเอกสารชุดนี้ดู แล้วคุณจะได้เห็นความคิดของผู้คนที่ร่วมอยู่ในเหตุการณ์ด้วยตัวของพวกเขาเอง